Regisseur van nieuwe film over Moeder Teresa: ‘Ze worstelde met haar duistere kant: haar trots’

Momenteel loopt in de bioscoop de film Mother, over Moeder Teresa (1910-1997). Een film van Belgische makelij (door het Brusselse productiehuis Entre Chien et Loup), maar met een Noord-Macedonische regisseur, Teona Strugar Mitevska. Zij blikt in de film terug op acht dagen in augustus 1948, toen Moeder Teresa wachtte op toestemming van paus Pius XII om het Loreto-Entally klooster in het Indiase Calcutta te verlaten om een eigen orde te beginnen. Die zou de ‘armsten onder de armen’ helpen. Maar vooraleer het zover is, heeft de wereldberoemde zuster een harde innerlijke strijd moeten uitvechten.

Otheo had een gesprek met de filmmaakster, en ook met de Vlaamse actrice Marijke Pinoy, die in de film de rol van zuster Katarina vertolkt.

U maakte eerder al een documentaire over moeder Teresa. Vanwaar uw fascinatie voor haar?

Teona Strugar Mitevska: ‘We komen uit dezelfde stad, zijn allebei geboren in Skopje, de hoofdstad van Noord-Macedonië. De buurt waar ze opgroeide, ademt nog altijd de sfeer van het oude Skopje. Als zuster van Albanese komaf maakt ze deel uit van onze folklore. Macedonië is orthodoxs, met een katholieke minderheid. Toen de Macedonische televisie mij vroeg een documentaire te maken over Moeder Teresa dacht ik: My God, wat moet ik vertellen? Maar na wat research heb ik een voorstel gedaan. Als ik over Moeder Teresa iets kwijt wil, dan moet ik het hebben over de rol van de vrouw in de katholieke Kerk.’

Moeder Teresa kwam eerder erg ongunstig uit een BBC-documentaire. 

’Ja, en dat zorgde ervoor dat haar orde, The Missionaries of Charity, alle deuren dichthield. Hoe moest ik die dan benaderen? Er zijn nog heel wat zusters in leven die moeder Teresa hebben gekend. Ik heb  gevraagd of ik hen mocht interviewen en beloofde  al het filmmateriaal in te leveren voor hun archief. Het waren geweldige ontmoetingen. Ik ontdekte sterke vrouwen, een leger van vrouwen als het ware, zeer toegewijd aan de goede zaak: de armsten onder de armen te helpen. Wie zou dat vandaag nog doen? Ik trof er alle aspecten van Moeder Teresa's persoonlijkheid aan. Het is belangrijk dat een film correspondeert met de tijd waarin het verhaal is gesitueerd, maar ook iets zegt over de tijd van vandaag.’

Het is in de film snel duidelijk dat zuster Agnieszka haar alter ego is. Moeder Teresa vecht in haar binnenste een tweestrijd uit: kiezen voor het moederschap of voor de rol van Moeder Teresa, die vele levens zal redden. Kiezen tussen nederigheid en ijdelheid?

‘Ja, en dat maakt haar zo menselijk, zo humaan voor mij. Zuster Agnieszka, die wordt verondersteld Moeder Teresa als moeder-overste op te volgen en ineens zwanger blijkt te zijn, is een vondst van ons. Agnieszka moest haar tegenpool zijn - ook fysiek, zij is bijvoorbeeld blond - maar tegelijk complementair aan Moeder Teresa. Maar de gevoelens in de film zijn authentiek, gebaseerd op de getuigenissen van de zusters en haar persoonlijk dagboek. Moeder Teresa worstelde met haar duistere kant: haar trots. En met het diepste verlangen in haar om moeder te zijn. Vandaar dat iedereen haar ook met ’moeder’ aansprak. Dat was zo complex, zo rijk, zo explosief. Wat uiteindelijk leidt tot haar besluit: ze offert het moederschap op om haar doel te bereiken. Over dat innerlijke conflict wilden we het hebben. Wat van Moeder Teresa een sterke persoonlijkheid maakt.’

Marijke Pinoy, jij speelt zuster Katarina. Wie is zij eigenlijk?

Pinoy: ‘Zij is de oudste zuster, tegelijk met Moeder Teresa ingetreden. Zij is behoudsgezind, voor haar moet er niets veranderen. Zij haat ook kinderen. Moeder Teresa vertrouwt haar niet langer en haar macht wordt haar afgenomen. Ze is de tegenpool van moeder Teresa. Het is ook confronterend: kinderen duiken op in het klooster, ze ziet hoe Moeder Teresa naar buiten gaat en met bebloed habijt terugkomt enz. Haar tijd is voorbij. De tijd van zich achter dikke muren af te sluiten van de wereld en alleen maar te bidden. Het is ook confronterend wat mij persoonlijk betreft: hoe uit onze cocon van artisticiteit komen om te helpen?’

Is de fascinatie voor moeder Teresa te vergelijken met onze blijvende interesse voor iemand als pater Damiaan?

‘Mijn moeder was een fan van pater Damiaan. Maar hij is een man. Terwijl Mother jonge vrouwen helpt in het vinden van wat hun identiteit vandaag is. Een belangrijke vraag! Zelf hou ik heel erg van Maria, haar metaforische en reële kracht. Een heilige bestaat niet, we zijn allemaal mensen. Dat maakt de film zo mooi. Je voelt de stem van Moeder Teresa. Alsof je zit te kijken naar opgesloten vogeltjes en eentje dat wil ontsnappen.’

De film telt de dagen af, van 7 naar 0, wat uiteraard doet denken aan het scheppingsverhaal ...

Mitevska: ‘De creatie van een moeder! Ze begint van zero, van nul, en dan bouwt er iets op. Mijn bedoeling was om de dagen te vullen met elk van de zeven hoofdzonden, maar daar kwam ik niet uit, dat bleek te ingewikkeld. Zeven - een magisch getal - staat voor de creatie van iets nieuws. Het is ook belangrijk hoe je je verhaal vertelt, hoe complex ook. Het is een soort gids die spankracht  genereert en helpt de toeschouwer om de persoonlijkheid van Moeder Teresa gemakkelijker te doorgronden.’

Boeiend is de figuur van Father Friedrich, de biechtvader van Moeder Teresa die zich meer uit als filosoof dan als priester.

‘Een van mijn beste vrienden is een monnik in Macedonië. Ik heb veel tijd met hem doorgebracht. Religie is de filosofie van het leven. Hij is zo open, hij begrijpt het leven beter dan wie ook. En ja, een priester kan ook een feminist zijn. Hij is een mix van vele dingen, niet in de laatste plaats van de feministische golf in de katholieke Kerk. Ik beschouw mij als een feminist, zonder de mannen uit te sluiten. Feminisme in de zin van te werken aan een betere wereld voor ons allen.’

In enkele scènes wandelt moeder Teresa in de tuin van het klooster op een pad dat een kruis lijkt.

‘Dat pad bestaat echt. We hebben de film opgenomen in een oud verlaten klooster in de buurt van Charleroi en in de tuin was een pad naar een mooie kleine kapel. Toen ik dat zag, heb ik meteen de scène geschreven. Moeder Teresa staat voor een cruciale beslissing, haar dilemma, een kruispunt in haar leven. Blijf ik achter de muren van het klooster? Of verander ik mijn leven en begin ik met iets nieuw? Een locatie is heel belangrijk in een film, geeft energie aan een scène.’

Het is opvallend dat in de kamer van zuster Agnieszka een kruisbeeld met Jezus Christus hangt, dat het lijden symboliseert, haar lijden: hou ik al dan niet het kind? In andere ruimtes van het klooster is er een gewoon kruisbeeld te zien is ...

‘Je hebt gelijk! In een van de laatste scènes blijkt het kruisbeeld weggenomen en zien we alleen maar de schaduwplek waar het kruisbeeld heeft gehangen.  Het beeld van de piëta is sprekend: moeder Teresa met Agnieszka op haar schoot. Agnieszka heeft voor haar kind gekozen, gaat uiteindelijk weg uit het klooster en zegt niet meer terug te komen.’

Verwijst de zwangerschap van Agnieszka naar de zwangerschap van Maria, de moeder van Jezus?

‘Een mooi idee, maar daar heb ik bij het schrijven niet aan gedacht. Wanneer je een film, een kunstwerk maakt, geef je het weg aan het publiek, en dat is vrij het te interpreteren. Soms leer je zelf veel over een en ander dat je onbewust in je film aangereikt.’

In de droomscène stuurt de duivel haar een …  kind. 

‘Dat is de ultieme verleiding: de duivel als jongetje. Is het moederschap een illusie of een desillusie? Het eindigt wanneer Father Friedrich tegen zuster Agnieszka zegt: draag zorg voor Moeder Teresa. Einde nachtmerrie.’

• Mother speelt nu in de betere bioscoop.

Interview: Freddy Sartor