Mantelzorgers: onmisbaar voor de zorg, maar vaak aan hun lot overgelaten

Mantelzorgers vormen een structurele pijler van ons gezondheidszorgsysteem. Hun dagelijkse bijdrage waarborgt de continuïteit van de zorg en maakt hulp toegankelijk waar het professionele aanbod ontoereikend of afwezig is. Toch blijft deze bijdrage grotendeels onzichtbaar, terwijl de gevolgen voor de gezondheid, de loopbaan en het welzijn van mantelzorgers aanzienlijk zijn.

In aanloop naar de Week van de Jonge Mantelzorger (26 tot 30 oktober) herhaalt het Fonds Dr. Daniël De Coninck, beheerd door de Koning Boudewijnstichting, vier belangrijke uitdagingen en vijf prioriteiten voor actie, die naar voren kwamen op een studiedag met mantelzorgers, professionals, onderzoekers en beleidsmakers.

Vier uitdagingen

1. Erkenning, en dan? – Het statuut van mantelzorger bestaat sinds 2020, maar de rechten die daarbij horen, bereiken de mantelzorgers maar zelden. Dat komt omdat mantelzorgers hun rechten vaak onvoldoende kennen. Maar de toegang ertoe is bovendien administratief complex en de voordelen zijn versnipperd of weinig zichtbaar. Een statuut zonder concrete voordelen maakt weinig verschil voor wie het nodig heeft.
2. Versnipperd aanbod – Mantelzorgers moeten het aanbod van diensten vaak alleen ontdekken en het is versnipperd onder diverse zorg- en welzijnsprofessionals, tussen bevoegdheidsniveaus en initiatieven. Doorverwijzingen leiden te vaak tot breuken in het traject en mantelzorgers moeten herhaaldelijk hun situatie opnieuw toelichten aan verschillende betrokkenen.
3. Onder de radar – Veel jonge en andere mantelzorgers blijven onder de radar. Ze identificeren zichzelf niet altijd als mantelzorger en professionals herkennen kwetsbaarheid of uitputting niet altijd tijdig. Daardoor komt ondersteuning vaak te laat of helemaal niet.
4. Draagkracht als evident beschouwd – Het ondersteuningssysteem rekent impliciet op de beschikbaarheid van mantelzorgers, zonder voldoende rekening te houden met hun draagkracht, welzijn, loopbaan of levensloop. Wie zorg opneemt, moet ook zelf beschermd worden. Dat vereist onder meer voldoende respijt, emotionele ondersteuning, flexibiliteit op het werk en in onderwijs, en een passende sociale en juridische bescherming.

Het fonds vraagt dan ook werk te maken van vijf prioriteiten:
 

1. Maak erkenning effectief – Het statuut van mantelzorger en de eraan verbonden rechten moeten zich vertalen in concrete, zichtbare en toegankelijke voordelen. Dit veronderstelt administratieve vereenvoudiging, centralisatie van informatie en een duidelijke institutionele verankering, onder meer via de ziekenfondsen, zodat de toegang tot rechten niet langer afhangt van het individuele initiatief van de mantelzorger.
2. Garandeer continuïteit en coördinatie – Een neutraal en coördinerend aanspreekpunt moet mantelzorgers gedurende hun traject begeleiden. De coördinatie moet lokaal georganiseerd worden zonder extra complexiteit te creëren.
3. Mantelzorgreflex kweken – Professionals uit zorg en welzijn, het onderwijs en de arbeidsmarkt moeten worden opgeleid om mantelzorgers op sleutelmomenten te herkennen. Een echte mantelzorgreflex moet ingebed worden in de praktijk, zodat identificati
4. Bescherm de duurzaamheid van mantelzorg – Een versterkt, gevarieerd en flexibel respijtaanbod, structurele emotionele ondersteuning, aangepaste sociale bescherming en werk- en studieomstandigheden die verenigbaar zijn met mantelzorg, vormen minimale voorwaarden voor een duurzame inzet.
5. Garandeer gelijke toegang, ongeacht de context – Toegang tot ondersteuning mag niet afhangen van woonplaats, werkgever, school, de professional die men ontmoet of de gezinssituatie. Dit vraagt om afstemming tussen bestuursniveaus, gedeelde indicatoren voor lokale overheden en bijzondere aandacht voor groepen die vandaag ondervertegenwoordigd zijn in bestaande ondersteuningssystemen.