Wetenschap maakt mythen overbodig, toch?

Volgens de populaire opvatting is religie met zijn vreemde mythen voorbijgestreefd door het wetenschappelijke wereldbeeld. Het zou maar een kwestie van tijd zijn voor iedereen dat inziet. 

Maar alle wetenschappelijke vooruitgang ten spijt, blijven mensen geloven en verhalen vertellen. Na hun werkdag lezen ze niet gezellig een stapel wetenschappelijke artikels. Ze kijken liever naar de nieuwste Hollywood-variatie op eeuwenoude mythen. Wetenschap mag dan onze levensomstandigheden drastisch veranderen, als we op verhaal willen komen, grijpen we liever naar sciencefiction dan naar wetenschap. 

Kennelijk zijn verhalen en mythen toch iets meer dan gebrekkige wetenschap. 

Joseph Campbell helpt om preciezer te omschrijven waaruit dat meer dan wel bestaat. Volgens hem hebben mythen van alle culturen en tijden 4 functies: 

1. Kosmologisch functie: een beeld geven van het universum om ons heen als een ruimte van bewoonbare krachten. 
2. Sociologische functie: een sociaal systeem van menselijke relaties, geboden en verboden inzichtelijk maken en legitimeren. 
3. Psychologische functie: het individu door de stadia van zijn leven voeren, vanaf de geboorte door de volwassenheid naar de aftakeling en de dood. 
4. Mystieke functie: het bewustzijn verzoenen met het mysterie van het bestaan, met de huiver en fascinatie van het besef dát er iets bestaat, met de afgrond van ons niet-weten, met de monsterlijke wet van eten of gegeten worden, met het oplichten van bewustzijn en het verwachte einde ervan, met het niet te doven verlangen naar het oneindige en overstijgende, met de behoefte aan zin. 

In onze cultuur zijn de eerste 2 functies grotendeels onafhankelijk geworden van religie en mythologie. De kosmologische functie is overgenomen door de wetenschap. De sociologische functie door de democratische rechtsstaat. Ook gelovigen zouden het in ons land ongepast vinden om met de Bijbel te zwaaien in wetenschappelijke of politieke discussies. 

Maar als het op de derde en vierde functie aankomt, hebben wetenschap en rechtsstaat weinig of niets te bieden. 

Voor onze psychologische en mystieke noden zijn we aangewezen op verhalen, mythen en religie. 

Misschien heeft onze cultuur er wel nood aan, wil ze mensen meer van dienst zijn in hun groeipijnen, om mythen en religie te herwaarderen. 

Want een cultuur die mythen en religie overboord gooit als voorbijgestreefd, amputeert de mens van zijn innerlijkheid. 

Psychologische en mystieke noden verzinken dan in onbewustheid en dringen zich aan ons op als psychosomatische kwalen. 

Meer weten

Joseph Campbell. Volg de stem van je hart: mythologie als bron voor persoonlijke groei. Ten Have, 2009, ISBN 9789025959937, 203 pagina’s, 22,99 euro. 
De functies van de mythologie, pp.23-31. Bestel via Bol