Ludwig Wittgenstein
Spreken of zwijgen, wat is beter?
Ik ging door een creatief dalletje vorige week. Toen het begon, wist ik natuurlijk niet dat het maar kort zou duren. Ik dacht: misschien lukt het schrijven nooit meer. Het is allemaal blah. Heeft het wel zin om te spreken? Het zegt toch nooit dat. En het weinige dat gezegd kan worden, wordt verkeerd begrepen. Misschien is het beter om te zwijgen?
Een knappe filosoof deed ooit de beruchte uitspraak: ‘Waarover men niet kan spreken, daarover behoort men te zwijgen.’
Hij zei het niet alleen, hij deed het ook. Zegde de filosofie vaarwel en werd onderwijzer in de lagere school van een dorpje en later tuinman. Ik begrijp niet veel van zijn gefilosofeer, maar ik vind hem toch sympathiek. Tuinman, daarom natuurlijk! Ook omdat ik vermoed dat hij iets van het mysterie wilde behoeden voor het denken en de taal. Onder filosofen maakt hem dat niet zo populair, want die hebben een onuitgesproken afspraak dat het denken alles kan omvatten. Het is ironisch dat de beruchte stelling in ons Vlaamse landje ondertussen gemeengoed geworden is, een nieuw volksgeloof: over het mysterie kan men niet spreken, val me er dus alsjeblieft niet mee lastig.
Maar met zwijgen vul je geen stukjes voor Kerknet. Als religieredacteur is het dus allemaal niet zo handig, die knappe filosofie en dat volksgeloof dat ook mij met de paplepel is ingegoten.
Ik zou het allemaal naast me neer kunnen leggen in een gratuite daad van rebellie: in naam van het mysterie spreek ik toch! Maar toen deed m’n goede vriend Johannes van het Kruis er nog een schepje bovenop: ‘Telkens als iemand de vrucht van zijn geweten aan de mensen vertoont, wordt het geheim van het geweten in hoge mate aangetast en geschonden. Want dan ontvangt hij als loon de vrucht van voorbijgaande roem.’ (Spreuken b, 61) Hij verwijst hier naar het Evangelie volgens Matteüs (Mat. 6) waarin Jezus vermaant om niet te bidden of goed te doen om op te vallen bij de mensen, omdat je dan je beloning – voorbijgaande roem – al ontvangt van de mensen en geen eeuwige beloning meer ontvangt van God.
De roem die je krijgt door te schrijven voor Kerknet is gelukkig niet heel groot, maar ik verkeerde toch in gewetensnood: is het echt beter om te zwijgen?
Ja, ooit wil ik alleen maar wat tuinwerk doen en ondertussen die stille vriendschap met de Heer beleven en verder niets. Ik kijk ernaar uit. Ik heb zelfs al eens op het punt gestaan om tuinman te worden. Echt waar. Toen ik door een langer creatief dal ging – een kloof, zeg maar – mocht ik een weekje proefdraaien in een groenbedrijf. Maar nog voor de start, kreeg ik bij een snoeiwerkje in mijn tuin een lumbago en kroop ik een week lang jammerend op handen en knieën van m’n bed naar de wc en terug.
Ik wilde wel zwijgen, maar God sprak LUID EN DUIDELIJK. Hoor je Mij? Wat IK wil?
Het is voor Johannes van het Kruis en onze knappe filosoof niet anders. Johannes zei dat spreken het geheim schendt, maar hij zei het wel – tadaa! – en hij kon het niet laten om heerlijke gedichten en verhandelingen te schrijven over zijn geheim. De filosoof bleef niet in zijn dorpje, maar keerde later op zijn stappen terug, naar het doceren en publiceren aan de universiteit.
Zijn ze dan inconsequent? Ik vind ze sympathiek. Menselijk in de beste zin, niet al-te-menselijk, maar ondanks zichzelf open voor iets dat het menselijke te boven gaat. Ze kunnen het niet helpen dat hun leven spreekt van iets meer dan hun eigen wil en wat ze zelf kunnen zeggen. Ik noem het Gods wil. Het is mij lief. Ik bid soms dat mijn leven er iets van zou vertellen dat ik zelf niet gezegd krijg.