Kerstmis | betekenis, oorsprong en tradities van het kerstfeest

Wat is Kerstmis eigenlijk? De oorsprong en het verhaal samengevat

Kerstmis staat bij velen bekend als het gezellige feest van lichtjes, goed eten, versieringen, familie en cadeaus. Het is een periode van warmte, samenzijn en tradities die mensen elk jaar opnieuw samenbrengen. Daarnaast is Kerstmis ook in een zeer groot deel van de wereld een officiële (nationale) feestdag. Maar achter deze herkenbare feestvreugde schuilt een rijke historische en religieuze achtergrond die teruggaat tot de geboorte van Jezus Christus, die traditioneel wordt gevierd op 25 december.

Volgens het christelijk geloof markeert Kerstmis het moment waarop God mens werd in de gedaante van Jezus, ook wel de incarnatie genoemd. De Bijbel vertelt dat Jezus geboren werd in Bethlehem, uit de Maagd Maria, nadat een engel haar had aangekondigd dat zij de moeder van Gods Zoon zou worden. Omdat er geen plaats was in het gastenverblijf, werd het kindje in een kribbe gelegd, waar herders en wijzen hem eerden.
 

Waarom valt Kerstmis op 25 december?

Het kerstfeest ontstond in de 4de eeuw na Christus, lang nadat Pasen al gevierd werd als belangrijkste christelijke feest. De traditie ontstond tegelijk in Rome en in Jeruzalem. In Rome koos men voor 25 december, in Jeruzalem voor 6 januari.

Na verloop van tijd won 25 december het pleit, wellicht onder invloed van de lichtsymboliek, omdat rond die tijd de dagen weer langer worden. Bovendien valt het 9 maanden na het feest van Christus’ conceptie (25 maart, Feest van de Aankondiging van de Heer).

Hoelang duurt de kerstperiode?

Kerstmis zet een hele cyclus van feesten in gang die allemaal draaien rond de openbaring van God; God laat zich zien in een mens. Behalve de geboorte van Christus kent deze kerstcyclus onder meer de Openbaring van de Heer (Driekoningen, op 6 januari of de eerste zondag na 6 januari) en het Doopsel van de Heer. Verder is er ook nog ‘Onschuldige Kinderen’ op 28 december (soms ook wel Onnozele Kinderen genoemd), de herdenking van de massamoord op pasgeborenen door koning Herodes. Zo beslaat de kerstperiode in totaal ongeveer twee weken.

De Opdracht van de Heer (Maria Lichtmis, 2 februari) hoort als achterkomertje inhoudelijk ook nog bij de kerstcyclus, die officieel al wel afgesloten is op 6 januari (of de eerste zondag na 6 januari). Op dit feest wordt herdacht dat Maria en Jozef naar toenmalig joods gebruik een offer brachten in de tempel voor hun pasgeboren kind. De oude Simeon herkende in de baby Gods heilsbelofte en bad een prachtige hymne: Nu laat u, Heer, uw dienaar in vrede heengaan, zoals u hebt beloofd. Want met eigen ogen heb ik de redding gezien die u bewerkt hebt ten overstaan van alle volken: een licht dat geopenbaard wordt aan de heidenen en dat tot eer strekt van Israël, uw volk. (Lucas 2,29-32)

Daarnaast spelen ook de dagen rond Kerstmis, zoals kerstavond, eerste en tweede kerstdag  een belangrijke rol, elk met hun eigen tradities en invulling.

24 december: kerstavond

Kerstavond is in veel gezinnen de start van de kerstviering. Vaak wordt er een speciale maaltijd genuttigd, cadeaus klaargezet of het kerstkind in de stal geplaatst. In de kerk vindt soms de vigiliemis of een vroege middernachtviering plaats. Het is een avond van voorbereiding, verwachting en samenzijn.

25 december: eerste kerstdag

De dag waarop traditioneel de geboorte van Jezus wordt gevierd. Voor veel mensen staat de dag in het teken van familie, gezelligheid en cadeaus. In de Kerk worden de dagmis en nachtmis gehouden, en veel gezinnen openen hun kerstcadeaus na de mis. Het is de officiële feestdag die de kern van Kerstmis markeert: licht, verbondenheid en vreugde.

26 december: tweede kerstdag

Tweede kerstdag, ook wel Sint-Stefanusdag, of Boxing Day binnen het Britse Gemenebest, biedt een verlengstuk van de kerstperiode. Het is een dag van ontspanning, bezoek aan vrienden of familie, en culturele activiteiten. Voor de kerk is het een dag om de eerste christelijke martelaar, Stefanus, te gedenken. Zo wordt de kerstperiode uitgebreid met tijd voor reflectie, solidariteit en extra samenzijn.

Waarom is Kerstmis met een hoofdletter?

Kerstmis is een officiële feestdag, en daarom wordt het woord met een hoofdletter geschreven. De verkorte (niet officiële versie) kerst is met kleine letter. Ook in samenstellingen, zoals eerste of tweede kerstdag, krijgt het woord nooit een hoofdletter.

Hoeveel mensen vieren wereldwijd deze officiële feestdag?

Er zijn 2,4 miljard christenen in de wereld. De meeste katholieken (die de helft van het totaal uitmaken), protestanten en anglicanen vieren Kerstmis op 25 december. De meeste orthodoxe christenen en sommige oosters-katholieke vieren het feest twee weken later.

Daarnaast nemen honderden miljoenen niet-christenen wereldwijd deel aan de seculiere en culturele aspecten van het feest. In de meer dan 150 landen waar Kerstmis een officiële feestdag is, wordt het vaak gevierd als een cultuur- en familiefeest

Het kerstverhaal

De geboorte van Jezus vindt plaats tegen een achtergrond van crisis. Het joodse volk is versnipperd en ligt onder Romeinse overheersing, verlangend naar de belofte van God: “Ik zal een redder sturen.” En dan gebeurt het, niet in pracht en praal, maar in de grootste nederigheid: een kind geboren in een eenvoudige stal.

Aankondiging door de engel
Een engel bracht Maria het nieuws dat zij de moeder zou worden van Gods Zoon, een gebeurtenis die bekendstaat als de Annunciatie. Dit teken van hoop en belofte vervulde eeuwenoude profetieën en inspireerde talloze kunstwerken en devotionele uitingen.
[Lees meer over de historische context rond de geboorte van Jezus]

Geboorte van Jezus in Bethlehem
Omdat er geen plaats was in het gastenverblijf, werd het kind neergelegd in een kribbe, een eenvoudige voederbak voor dieren. De kribbe staat symbool voor eenvoud, nederigheid en de nabijheid van God bij de mensen. Hier wordt het Woord vlees, zoals Johannes het beschrijft: God wordt mens onder de mensen, dit noemen we de incarnatie.

Herders en wijzen
De eerste getuigen van het wonder waren herders in de velden, die door een engel op de hoogte werden gebracht en het Kind kwamen aanbidden. Later volgden wijzen uit het Oosten, die de ster aan de hemel hadden gezien en kostbare geschenken brachten.

De boodschap van Jezus
Het Kind dat in armoede werd geboren, is de Messias, de redder en de gezalfde nieuwe Koning. Zijn komst toont een andere manier van heersen: niet met geweld of macht, maar door dienstbaarheid, zelfgave en liefde. Het is deze liefde die mensen bevrijdt en die centraal staat in de betekenis van Kerstmis.

De kerstviering in de kerk

Kerstmis is in de christelijke traditie primair een religieus feest. Het wordt gevierd met verschillende missen die elk een eigen betekenis en sfeer hebben, en die de kern van het kerstverhaal en de symboliek van licht benadrukken.

De verschillende missen

• Vigiliemis: De vigiliemis markeert de overgang van Advent naar de kersttijd. Het is een moment van verwachting en voorbereiding: de kerk bereidt zich voor op de grote gebeurtenis, de geboorte van Christus, en herinnert de gelovigen aan de nabijheid van God.
• Nachtmis: De nachtmis staat in het teken van de lichamelijke geboorte van Jezus in Bethlehem. Het is de mis van het “licht in de duisternis”, een symboliek die teruggrijpt op het kernidee van Kerst: God komt als mens onder de mensen en brengt hoop en verlossing.
• Dageraadsmis: Deze mis, ook wel herdertjesmis genoemd, verwijst naar Jesaja 9,1: “Het volk dat in duisternis wandelt, ziet een groot licht.” Het benadrukt dat de geboorte van Jezus een boodschap van licht en leiding brengt voor iedereen.
• Dagmis: De dagmis viert de eeuwige geboorte van het Woord, zoals beschreven in Johannes 1,1–14. Hier ligt de nadruk niet alleen op het historische kerstverhaal, maar op de theologische betekenis: de Zoon van God wordt mens, en zijn komst is een fundamentele gebeurtenis in de christelijke leer.

Advent: de weg naar Kerstmis

De Adventsperiode is een tijd van voorbereiding en verwachting. Vier weken voor Kerst worden in veel huishoudens en kerken adventskransen geplaatst met vier kaarsen, één voor elke week. Iedere kaars symboliseert een stap dichter naar het Licht dat komt: Jezus Christus. De Advent is een periode van bezinning en hoop, waarin de gelovigen zich voorbereiden op het vieren van de geboorte van Christus.

Kerstgebruiken en symbolen

De kerststal

De kerststal vindt zijn oorsprong bij Franciscus van Assisi in de 13e eeuw. Hij stelde een aanschouwelijke voorstelling van de geboorte van Jezus samen om de boodschap tastbaar te maken. De stal symboliseert Gods nabijheid en eenvoud, en herinnert aan het bescheiden begin van Jezus’ leven.

De kerstboom

De kerstboom heeft wortels in de Germaanse traditie van heilige bomen, maar werd door christenen verbonden met het paradijs en de kruisvoorafbeelding van Jezus. Het groene hout verwijst naar eeuwig leven, terwijl de piek of ster bovenaan de boom de ster van Bethlehem symboliseert, die de wijzen naar het kindje Jezus leidde.
 

Kleuren en symboliek

• Rood: vuur, leven, warmte; verwijst naar oude heidense vuren en naar liefde en opoffering.
• Wit: vreugde, zuiverheid, licht; liturgische kleur van Kerst.
• Licht: kaarsen, lampjes en kerstversieringen symboliseren Christus als Licht van de wereld en herinneren aan de terugkeer van het licht in de donkere winterperiode.
   

De kerstman en geschenken

De hedendaagse Kerstman is een afgeleide van Sinterklaas, aangepast in de Verenigde Staten tot Santa Claus. Hij deelt geschenken uit, een echo van de gaven van de wijzen aan Jezus. Het geven van cadeaus bij Kerst is zo een manier geworden om delen, zorg en solidariteit tastbaar te maken.

Kerst vieren in onze tijd en onze cultuur

Kerstmis is tegenwoordig niet meer alleen een religieus feest. Voor veel mensen draait het ook om praktische gewoonten, sociale activiteiten en culturele rituelen die het einde van het jaar markeren. Van stadsversieringen en kerstmarkten tot vrijwilligerswerk en duurzame cadeaus, het feest heeft zich aangepast aan de moderne tijd zonder dat de historische en religieuze wortels helemaal verdwijnen.

Samenkomen en solidariteit

Veel mensen gebruiken Kerstmis als een moment om iets terug te doen voor de gemeenschap. Vrijwilligerswerk, inzamelacties voor goede doelen, maaltijden voor mensen in nood of lokale kerstprojecten zijn manieren om het feest concreet vorm te geven. Zo wordt Kerstmis niet alleen een tijd van ontvangen, maar ook van delen en betrokkenheid.

Duurzaam en bewust vieren

De moderne invulling van Kerst houdt ook rekening met milieu en duurzaamheid. Mensen kiezen vaker voor herbruikbare versieringen, digitale kaarten, duurzame cadeaus of minder materiële uitgaven.

Moderne kerstrituelen en gewoonten

Naast de traditionele kerstboom, kaarsen en liederen, zijn er tal van moderne elementen die het feest vormgeven:

• Lichtshows, kerstdorpen en stadsdecoraties die publiekstrekker en sociale ontmoetingsplek zijn.
• Persoonlijke muziekselecties, van klassieke kerstliedjes tot pop en elektronische remixes.
• Digitale wensen, sociale media-acts en online evenementen, waarmee het kerstgevoel ook virtueel wordt beleefd.
• Kerstmarkten, buurtactiviteiten en culturele evenementen, die tradities combineren met eigentijdse sociale invullingen.

Kerstversieringen en sfeer

Kerstversieringen brengen warmte en gezelligheid in huizen, kerken en straten. Denk aan:

• Guirlandes en kerststukken op tafels, schouwen of vensters.
• Lampjes en lichtdecoraties binnen en buiten, die verwijzen naar Christus als Licht in de duisternis.
• Kerstdorpen en thematische displays die het kerstverhaal of winterse scènes tot leven brengen.
• Muziek en liedjes, van klassieke carols tot moderne kerstnummers, die sfeer en emotie versterken.

Ontdek de betekenis van kerst zelf

Kerstmis is een feest dat je niet alleen beleeft in de kerk of via tradities van anderen, maar dat je ook zelf invult. Iedereen kan op zijn eigen manier een betekenis geven aan deze periode. Van het versieren van de kerstboom tot het meevolgen van de mis, van het zingen van liedjes tot het samen bereiden van gerechten: er zijn talloze manieren om Kerstmis tastbaar en persoonlijk te maken.
 

Typische kersttradities

• Wenskaarten: De traditie van kerstkaarten begon in de 19de eeuw. De eerste commerciële kaarten waren niet voor iedereen onomstreden, maar al snel werden ze een geliefd middel om familie en vrienden fijne feestdagen te wensen.
• Kerststal: Vanaf de Advent worden kerststallen neergezet in huizen, kerken en op pleinen. Op Kerstmis wordt het kindje Jezus toegevoegd, een symbool van Gods nabijheid en de eenvoud van de geboorte.
• Kerstboom: De kerstboom vindt zijn oorsprong in Germaanse gebruiken en symboliseert hoop en eeuwig leven door zijn altijd groene takken. Vanaf de late middeleeuwen werd de versierde boom onderdeel van christelijke winterfeesten, vooral in Duitsland.
• Driekoningen zingen: In de middeleeuwen trokken kinderen rond het feest van de Openbaring des Heren van deur tot deur om geld te vragen. In de 19de eeuw evolueerde dit tot het zingen van liedjes, waarbij kinderen werden beloond met snoep of centen. Op veel plaatsen gaat de opbrengst van dit ‘sterzingen’ tegenwoordig naar het goede doel.

Typische kerstgerechten

Rond Kerstmis komen op menige tafel bijzondere lekkernijen voorbij. Een klassieker is de kerststronk (bûche de Noël), een cake of dessert in de vorm van een boomstronk. Deze verwijst naar het Germaanse Joelfeest, waarbij de winterzonnewende werd gevierd met versierde bomen en vreugdevuren.

Ook internationale kerstgerechten hebben hun eigen tradities. In Polen is borsjt (rodebietensoep) populair, in Amerika wordt vaak kalkoen geserveerd, en in het Vaticaan vind je bijvoorbeeld ahornsirooptaart. Wie zin heeft in een culinaire kerstervaring, kan recepten ontdekken uit The Vatican Christmas Cookbook en ze eventueel samen met een chef zoals kapucijn Igor De Bliquy proberen.

Welke kerstmuziek kies ik als ik Jingle Bells beu ben?

Van Stille Nacht over het Weihnachtsoratorium van Bach en Christmas Carols van Benjamin Britten tot het meditatieve Christmas Lullaby van Arvo Pärt: ontdek 25 prachtige klassieke werken om je eigen Spotify-lijst voor kerst samen te stellen.

Zoek je het liever in het betere popgenre? Denk dan aan Christmas Time van Bryan Adams, Do you hear what I hear van Whitney Houston of het onverslijtbare Thank God it’s Christmas van Queen. Zeker ook het ontdekken waard: het kerstalbum Behold van Lauren Daigle. Of het kerstalbum van Axelle Red, met haar eigenste versie van Stille Nacht. En ontdekte je het kerstalbum van de Engelse componist van religieuze koormuziek John Rutter al?

Tekst gaat verder onder de Spotify-lijst met 100 Carols for Choirs van John Rutter.