© Archiefbeeld/Vatican Media
150 jaar geleden werd paus Pius XII geboren: de vaak belasterde oorlogspaus
02/03/2026 - 15:52
Beluister
Pius XII werd 150 jaar geleden, op maandag 2 maart, in Rome geboren als Eugenio Pacelli. Van 1939 tot zijn dood in 1958 was hij de 260e bisschop van Rome. Hij was voorlopig de laatste paus die in Rome werd geboren.
De meningen over hem zijn sterk verdeeld. Zijn bewonderaars prijzen hem als de Engel van Rome, die het leven van duizenden Joden redde en de Romeinse burgers als bisschop nabij bleef tijdens de oorlog. Voor zijn critici is hij de paus die zweeg tijdens de Holocaust.
Tegen de persoon en het pontificaat ontstond er een langlopende lastercampagne waarbij men zelfs de bijnaam ‘Hitlers paus’ lanceerde. Vandaag zal evenwel geen enkele historicus Pius XII daarvan nog beschuldigen.
De voorbije jaren werden de archieven van het pontificaat in het Vaticaan opengesteld voor onderzoekers.
Voorbestemd voor een kerkelijke carrière
Eugenio Pacelli, telg van een vooraanstaande Romeinse familie en geboren op 2 maart 1876, leek voorbestemd voor een kerkelijke carrière. Zijn grootvader was medeoprichter van de Vaticaanse krant L’Osservatore Romano en zijn vader werkte als advocaat voor de Heilige Stoel. De jonge Eugenio kreeg een grondige kerkelijke opleiding. In 1899 werd hij tot priester gewijd en behaalde hij doctoraten in theologie en canoniek recht.
Pacelli begon zijn loopbaan als diplomaat binnen de Romeinse Curie. Tijdens de Eerste Wereldoorlog was hij verantwoordelijk voor humanitaire dossiers. Nadien groeide hij uit tot een vooraanstaand diplomaat, met een bijzondere affiniteit voor Duitsland.
In 1917 ging hij als pauselijke ambassadeur naar het Koninkrijk Beieren. Daar maakte hij de Beierse Radenrepubliek mee, wat zijn anticommunisme vormgaf. In 1920 werd de kerkelijke diplomaat tevens de eerste pauselijke ambassadeur bij de Duitse Rijksregering in Berlijn. Op 16 december 1929 werd Eugenio Pacelli door paus Pius XI verheven tot kardinaal-priester en op 9 februari 1930 staatssecretaris.
Na het overlijden van Pius XI werd hij op 2 maart 1939 (Pacelli’s verjaardag), tijdens het conclaaf paus gekozen. Naar verluidt kreeg hij in een derde stemronde 61 van de 62 stemmen, ofwel alle stemmen: kardinalen mogen geen stem op zichzelf uitbrengen.
Lees hieronder verder
Pius XII met Georges Lemaître © Vatican Media
Archieven bevatten rijke informatie over vele thema's
Beluister
De invloed van de meertalige Pius XII (hij sprak Italiaans, Frans, Engels en Duits) op de wereldkerk was groot. Hij was de laatste paus die een dogma afkondigde: in 1950, de tenhemelopneming van Maria. Hij was uitgesproken anticommunistisch.
In maart 2020 werden de Vaticaanse archieven over het pontificaat van de zogenoemde ‘oorlogspaus’ opengesteld. Dat wekte hoge verwachtingen bij historici. De nieuwe bronnen maken het mogelijk een genuanceerder beeld te vormen van zijn optreden vóór, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Ze kunnen ook nieuw licht werpen op een bredere historische overgang: die van de vooroorlogse samenleving naar de naoorlogse wereld, gekenmerkt door de Koude Oorlog, een sterk groeiende welvaart en consumptie, en voortschrijdende secularisatie.
Ook voor België zijn deze archieven bijzonder relevant. Ze bevatten waardevolle documentatie over thema’s als de Tweede Wereldoorlog, daders en slachtoffers, de politieke strijd na 1945, verzet en repressie, de Koningskwestie, de Schoolstrijd, de Vlaamse beweging, kolonialisme en dekolonisatie, en de Koude Oorlog.
Daarnaast bieden de archieven rijke informatie over regionale en lokale geschiedenis: over personen uit de geestelijkheid en de aristocratie, over organisaties en families, en over gebeurtenissen in parochies en gemeenten.
Enkele maanden geleden verscheen de bundel Pius XII and the Low Countries, met eerste onderzoeksresultaten. Zo toont Jan De Volder aan dat Pius XII zowel de protesten van de Utrechtse aartsbisschop De Jong als het pragmatische beleid van kardinaal Van Roey ten aanzien van de Jodenvervolging ondersteunde. Uit de documenten blijkt ook dat Pius reeds in de zomer van 1941 informatie ontving over de massamoord op Joden in Oost-Europa, maar daar terughoudend mee omging.
De historici nuanceren het beeld van Pius’ pontificaat als streng en conservatief. Er was integendeel een dynamiek op gang gekomen met veranderingen als gevolg. Vele verwezenlijkingen van Vaticanum II werden reeds voorbereid vanaf de jaren 1940.
