Grafsteen schoonmaken voor Allerheiligen? Met deze 12 tips doe je het goed

Allerheiligen komt eraan. Voor veel mensen is dat de jaarlijkse aanleiding om het graf van een dierbare schoon te maken. Maar hoe doe je dat (goed)?

We gingen te rade bij Jozef Petit, expert bij Monumentenwacht.Hij gaf onlangs een workshop over funerair erfgoed op het beschermde kerkhof rond de Sint-Elisabethkerk in Zoersel. Zijn belangrijkste les? ‘Onderhoud je grafsteen. Dat is belangrijk om hem in stand te houden. Het voorkomt dat kleine gebreken uitgroeien tot grote en dure problemen.’ 

De raad van Jozef geldt niet alleen voor beschermde grafzerken, maar voor elke grafsteen. ‘Je plant het best elk jaar een onderhoudsbeurt in. Zo voorkom je schade op lange termijn.’

Javel en azijn? Vooral thuislaten. Hieronder ontdek je hoe het moet.

Zo maak je een grafsteen schoon: 12  tips

1. Kies het juiste moment
Kies bij voorkeur een droge dag. Het is belangrijk dat het niet vriest, ook niet ‘s nachts aan de grond. Bij het schoonmaken, gebruik je immers veel water. Dat kan achterblijven in voegen en kleine putjes. Als het water bevriest, kan het de steen verder beschadigen.

2. Begin met een grondige visuele inspectie.
Bekijk de grafsteen zorgvuldig voordat je begint. Zijn alle onderdelen, zoals een kruis of versieringen, nog stabiel? Zijn er stenen verzakt? Zitten er stukken los? Wees extra voorzichtig bij verzakkingen: door overvloedig spoelwater kan nog meer grond wegspoelen. Laat losse of beschadigde onderdelen zo nodig eerst herstellen. Een schoonmaakbeurt kan de schade anders verergeren.

3. Houd rekening met het materiaal.
Niet elke steensoort vraagt dezelfde aanpak.

• Arduin: een natuursteen die vaak voor grafzerken werd gebruikt. Ga ook hier voorzichtig te werk.
• Graniet: een moderne, weinig poreuze steensoort die weinig water opneemt. Daardoor groeit er doorgaans minder mos op.
• Marmer: gevoelig voor temperatuurschommelingen. Het oppervlak kan na verloop van tijd korrelig worden, een proces dat ook wel ‘versuikeren’ wordt genoemd. Voelt het marmer korrelig aan, raak het dan zo weinig mogelijk aan en laat je adviseren. Reinigen kan de schade verergeren.
• Glazen opzetplaten: maak je schoon met een vochtige doek. Droog ze daarna af om vlekken te voorkomen.

4. Werk rustig en gestructureerd.
Werk van boven naar beneden en verdeel de grafsteen in kleine zones. Zo behoud je het overzicht en vergeet je geen delen.

5. Droog borstelen.
Verwijder eerst het droge vuil met een zachte borstel. Laat korstmossen gerust zitten: die zijn doorgaans niet schadelijk voor de steen. Dikke moslagen verwijder je wel, omdat ze vocht kunnen vasthouden en op termijn schade kunnen bevorderen.

6. Laat water het werk doen.
Maak de grafsteen nat met voldoende zuiver water. Laat het ongeveer vijftien minuten inwerken. Zo komen mossen gemakkelijker los en hoef je minder hard te schrobben.

7. Verwijder dikke moslagen.
Gebruik een kunststof of houten spatel om dikke moslagen te verwijderen. Vermijd metalen gereedschap, want dat kan krassen veroorzaken.

8. Nat borstelen.
Gebruik een zachte borstel met soepele haren en maak cirkelvormige bewegingen. Houd de borstel nat en dompel hem regelmatig onder in een emmer schoon water. Gebruik geen schoonmaakmiddelen. Ververs het water geregeld en spoel de steen tussendoor met voldoende zuiver water. Zo voorkom je dat losgekomen vuil zich elders op het oppervlak vastzet. Giet het vuile water niet opnieuw over de grafsteen: daarmee verspreid je het vuil weer. 

9. Herhaal.
Herhaal de behandeling indien nodig, maar oefen nooit veel druk uit. Blijft vuil hardnekkig zitten, forceer dan niets. Niet elk spoor van veroudering hoeft te verdwijnen. Een grafsteen mag zijn geschiedenis tonen.

10. Let op nieuwe begroeiing.
Niet alle planten vormen een probleem. Jonge bomen, zoals berken, kunnen met hun wortels schade veroorzaken. Verwijder daarom houtige begroeiing tijdig en voorzichtig. Kruidachtige planten die elk jaar opnieuw groeien, zijn doorgaans minder schadelijk. Je kunt ze weghalen als je het graf netjes wilt houden. Heb je een grafzerk met een plant? Dat kan zeker, zolang je die goed onderhoudt. Kies bij voorkeur een traag groeiende soort, snoei regelmatig en hou de plant in vorm. Zorg er ook voor dat de voegen intact blijven, zodat wortels zich daar niet gemakkelijk kunnen nestelen.

11. Bewaar losgekomen onderdelen.
Zijn er letters, ornamenten of andere onderdelen losgekomen? Bewaar ze zorgvuldig. Bij beschermd funerair erfgoed is het belangrijk om elk onderdeel duidelijk te identificeren en te documenteren. Gaat het om het graf van een familielid, dan kun je kleine onderdelen eventueel zelf opnieuw bevestigen, maar alleen als je nauwkeurig kunt werken en het materiaal daarvoor geschikt is. Vraag bij twijfel advies aan een gespecialiseerde grafzerkenwinkel of restaurateur.

12. Gebruik alleen geschikt gereedschap.
Voor een voorzichtige schoonmaakbeurt heb je niet veel nodig:

• een zachte borstel, bijvoorbeeld een kokosborstel met lange, soepele haren;
• een kleine, zachte borstel of tandenborstel voor moeilijk bereikbare plekken;
• houten stokjes of tandenstokers om vuil voorzichtig uit spleten te halen;
• sponzen en zachte doeken;
• een emmer
• voldoende schoon water.

Kies altijd voor zachte materialen. Ook een borstel met metalen verstevigingen kan krassen of kleine beschadigingen veroorzaken wanneer je ermee tegen de steen stoot. Als je niets anders hebt, plak je dat best af met tape.

Gebruik nooit javel of hogedrukreiniger

Jozef Petit waarschuwt nadrukkelijk voor een aantal veelgebruikte schoonmaakmethodes.
 

• Gebruik geen schuurborstel en schrob niet te hard. Losgeschuurd vuil kan zelf een schurend effect veroorzaken en zo het oppervlak beschadigen.
• Gebruik nooit een hogedrukreiniger of zandstraler. De krachtige straal kan de steen en de voegen aantasten.
• Vermijd javel, ammoniak, azijn en andere huishoudelijke schoonmaakmiddelen. Ze kunnen het materiaal aantasten en schade op lange termijn veroorzaken. 
  
  ‘Wie poetst, ziet graag schuim. Dat geeft je het gevoel dat je goed werk levert, maar het is een vals idee’, zegt Jozef. ‘Op korte termijn lijkt het resultaat soms mooi, maar op lange termijn kan het juist meer schade veroorzaken.’ 
  
  Wil je toch een product gebruiken om mosvorming tegen te gaan, gebruik een natuurlijk product op enzymbasis. Maar besef, ook die bieden geen garantie op een spectaculair resultaat.
• Ook het gebruik van metalen mesjes, schrapers en spatels is af te raden. Ze kunnen krassen maken of kleine stukjes van de steen doen afspringen.
• Gebruik nooit je emmer met vuil sop om na te spoelen, want dan blijft er een residu achter dat elders aankoekt.

Niet alles hoeft te blinken

Onderhoud betekent niet dat een grafsteen na afloop weer als nieuw moet ogen. ‘Dat zal nooit lukken. Bovendien staat een grafzerk in de natuur en wordt hij blootgesteld aan allerlei weersomstandigheden. Zo groeit er een soort symbiose tussen de natuur en de grafzerk. Je aanvaardt dus best dat er wat korstmossen op groeien. Die maken ook deel uit van zijn charme.’

Het doel is om vuil, dikke moslagen en schadelijke begroeiing te verwijderen voordat ze schade veroorzaken. Met de juiste aanpak blijft de steen verzorgd, zonder dat je het natuurlijke verouderingsproces probeert tegen te houden.

Meer weten? Monumentenwacht Vlaanderen bundelt praktische informatie over het schoonmaken van graftekens op www.monumentenwacht.be.