Oost-Congo: ‘M23 kan onze grond veroveren, maar daarmee nog niet onze harten’

Eén jaar na de overname van Goma door de rebellen van de M23-beweging, beluister ik hier bij de bevolking tot mijn eigen verrassing positieve geluiden. 'We kunnen weer slapen', zegt een vrouw me. De veiligheid wordt, na jaren van geweld en overvallen, gewaarborgd door de nieuwe militairen en ik zie hoe 's avonds de boetiekjes en marktjes nog laat open zijn en mensen ongestoord op straat wandelen. De straten worden opgeknapt en zijn schoon, schoongehouden via de gemeenschapsdienst Salongo, het huisvuil wordt opgehaald, het verkeer is meer gedisciplineerd en ook de nieuw opgerichte administratie werkt behoorlijk. Men krijgt zelfs ontvangstbewijzen voor de betaalde bijdragen! 

Ook de prijzen van het basisvoedsel zijn, door het wegvallen van de vele wegversperringen gedaald. Mensen geven aan een bestuur te leren kennen dat werkelijk bestuurt (en niet slechts uitbuit). Maar omdat de banken en de luchthaven gesloten blijven, hebben veel ondernemingen hun deuren moeten sluiten en draait de economie nog vierkant. Veel ontheemden kunnen ook niet terug naar hun dorp van oorsprong, bij gebrek aan middelen.

Na dertig jaar ontbering, is het voor de gewone man vooral belangrijk dat hij niet voortdurend wordt lastiggevallen. De mensen verlangen niet meer dan in alle rust opnieuw hun veld te kunnen bewerken, hun kinderen naar school te sturen en te kunnen genieten van behoorlijke medische zorg. Velen geven dan ook aan dat de zeldzame grondstoffen onder hun voeten – de échte oorzaak van de jarenlange strijd – hen letterlijk gestolen kunnen worden.

Een vrouw, onlangs ontslagen vanwege het bruuske einde van de Amerikaanse USAID-hulp, zei me 'nog nooit goud of coltan te hebben gezien, laat staan iets van de opbrengst ervan'.  Opvallend is dat ik niemand tegenkwam die een terugkeer wenst naar het vroegere wanbestuur met de gekende chaos, corruptie en pesterijen. In de regio waar militairen, politie en functionarissen naartoe vluchtten en hun predatie-praktijken intensifiëren, verlangen sommigen zelfs naar een machtswissel!

Vredesakkoorden die geen vrede brengen

Toch gaan de mensen niet zomaar voorbij aan de ijzeren vuist waarmee de M23 hier zijn wil op legt noch aan de vele slachtoffers en vernielingen, schending van de mensenrechten, het ontbreken van rechtszekerheid noch de geostrategische belangen die achter deze overname schuilen. De jarenlange onderhandelingen, de meermaals geschonden staakt-het-vurens, de 'vredesakkoorden' van Washington/Doha hebben hen vooralsnog geen zier vooruitgeholpen, net als de aanslepende diplomatieke initiatieven en gebroken beloftes vanuit Kinshasa .

Hun ervaring in de steek te zijn gelaten, brengt hen ertoe de nieuwe situatie gelaten te aanvaarden. Niet van harte, maar uit zelfbescherming.

In de grillige en zeer volatiele internationale context kan niemand de evolutie in het oosten van Congo voorspellen. De Amerikaanse belangstelling voor de ontginning van de zeldzame grondstoffen maakt de zaak alleen nog meer tot speelbal van snel wisselende, geostrategische en economische belangen. Belangen waarvoor heilige principes zoals respect voor de territoriale integriteit, zelfbeschikking  en de vruchten van de grond aan wie deze toebehoort, al zo vaak schaamteloos terzijde werden geschoven, ook op diplomatiek vlak en ook van Belgische zijde.

Vredesplan Congolese bisschoppen en protestantse Kerk

Het sociaal pact voor de vrede dat door de Congolese bisschoppenconferentie samen met protestantse collega’s wordt voorgesteld, houdt daarentegen wél rekening met de rechten en belangen van alle betrokken partijen, en niet alleen die van de machtigsten.

Vanuit de Afrikaanse waarde van Ubuntu als broederschap, en vooral Bumuntu als traditionele cultuur van goed nabuurschap over etnische grenzen heen, werd een marsrichting aangegeven. Vragen als 'vanwaar het idee om de ander naar het leven te staan?', 'vanwaar dat wapengekletter? en 'welke wereld wensen we aan de volgende generatie na te laten?', zijn kernthema’s die elk van de vijf principes van Bumuntu onderlijnen. Het gaat hierbij om:

1. het herstel van sociale en spirituele waarden, het oplossen van conflicten via dialoog en zonder geweld de ware wortels ervan blootleggen.
2. de diversiteit van volkeren omarmen en het versterken van de Afrikaanse unie.
3. het overtuigen van politieke leiders om conflicten niet op militaire wijze te beslechten, het stimuleren van duurzame ontwikkeling.
4. het beperken van de exploitatie van de beperkte natuurlijke rijkdommen
5. het bevorderen van internationale steun voor rechtvaardigheid, vrede en ecologische harmonie

Via verschillende thematische commissies worden ateliers uitgewerkt waarin werkelijk alle geledingen van de samenleving hun bijdrage kunnen leveren en zich voor een duurzame vrede engageren.

Een delegatie van de bisschoppen ondernam een ware nationale en internationale pelgrimstocht om dit plan voor te stellen. In eerste instantie werd dit initiatief, dat ook de gewapende partijen wilde betrekken, door de politieke klasse in Kinshasa zeer lauw onthaald. Vooral het bezoek aan de leiders van de M23-rebellen in Goma, lokte het verwijt uit 'zelfs een pact met de duivel te willen sluiten'. Toch zal er nooit een blijvende vrede zijn, wanneer ook deze groepen niet worden betrokken. In recente besprekingen wint deze benadering dan ook meer en meer veld.

Perspectief

Er zal veel (inter)nationale steun nodig zijn om de huidige stand van zaken te wijzigen. De rush op de schaarse bodemrijkdommen ten koste van de noodlijdende bevolking, lijkt immers voor veel landen het leitmotiv voor een kortzichtige en egocentrische politiek. In navolging van het Trumpiaanse America first lijkt ook België de weg in te slaan van eigenbelang eerst, lees: volop meedoen met deze rush ten voordele van de eigen (wapen)industrie.

Dat dit een onverantwoorde en kortzichtige manier van kijken is, mag duidelijk zijn. Niet enkel staat dit haaks op alle beginselen van internationale solidariteit, het zal allerminst een einde maken aan de gewapende strijd, wel integendeel.

Slechts een breed gedragen vredesplan, op basis van degelijke waarden en met een langetermijnvisie, zoals door de bisschoppen voorgesteld, maakt kans van slagen. De uitdagingen zijn immers bijzonder groot. Niet enkel voor wat betreft de relatie met het naburige Rwanda en de wijze waarop het bestuur vorm wordt gegeven. Ook dreigt de doos van Pandora van nieuwe etnische spanningen en geweld weer open te schieten.

Vertrouwen van de bevolking kan slechts worden opgebouwd via een open dialoog met alle geledingen van de maatschappij, zonder uitsluitingen. Enkel zo kan de waarde van een goed bestuur voor de hele samenleving worden bevestigd en de medewerking van alle partijen worden verkregen. Alleen zo kunnen gerechtvaardigde voorstellen voor een eerlijke verdelingen van de bodem- en andere rijkdommen, wortel schieten. Dan kunnen ook beschuldigingen van discriminatie worden besproken en politieke manipulatie ervan de kop ingedrukt. Dan kan een voor Congo degelijke inhoud worden gegeven aan de democratische beginselen, nu al te vaak door lepe leiders geüsurpeerd. Dan kan een beter begrip worden gecreëerd voor de rechten, maar ook de plichten en het afleggen van verantwoordelijkheid van eenieder, in het belang van het algemeen welzijn. En dan kan ten slotte een eind komen aan de spiraal van geweld en het recht van de sterkste.

Na dertig jaar ellende en ontbering mogen we dit deze bevolking toch wensen en ons daarvoor blijven inzetten.

Auteur: Marti Waals, ontwikkelingswerker