Tertio: Wijsheid komt (soms) met de jaren

In zijn dossier over psychisch welzijn van ouderen interviewt Tertio deze week de Nederlandse hoogleraar ethiek Frits de Lange over zijn recente boek.

Frits de Lange: 'Het nastreven van wijsheid kan ervoor zorgen dat de hoge ouderdom niet het echec wordt van de rijpe volwassenheid, maar de apotheose ervan' © Ales Dusa

Iedereen wil oud worden, maar bijna niemand wil het zijn. Met die bekende boutade opent Frits de Lange zijn boek Eindelijk volwassen - De wijsheid van de tweede levenshelft. Daarin ontvouwt de hoogleraar ethiek aan de Protestantse Theologische Universiteit Groningen een weldoordachte invulling van het archetype van de wijze oudere als een aanlokkelijk perspectief voor de oude dag.

Als vandaag een prille zeventiger overlijdt, volgt geheid het commentaar dat hij jong gestorven is. Frits de Lange herinnert eraan dat het nochtans nog niet zo lang geleden is dat slechts weinigen die leeftijd bereikten. Zij wie het toch overkwam, wisten toen wel wat hun te doen stond, met name je religieus voorbereiden op de dood en het eeuwige leven. Die innerlijke huistaak gaf de ouderdom zin. Nu de uitzondering de regel is geworden, gelden andere paradigma’s voor een betekenisvolle oude dag. In het maatschappelijke beeld van ouder worden domineren twee discoursen, het ene onmogelijk, het andere onwerkelijk: enerzijds het optimistische ideaal van de eeuwige jeugd, dat leeftijd herleidt tot een verwaarloosbare bijkomstigheid, anderzijds het benauwende verhaal van gegarandeerde ellende, aftakeling en verlies. De Lange wijst erop dat beide rusten op dezelfde basisovertuiging: goed oud worden is 'niet' oud worden.

Een berg beklimmen

De vergissing die we als volwassenen maken, is te denken dat we goed oud worden als we blijven wie we waren op ons vijftigste. De Lange citeert Lars Tornstam, de grondlegger van het concept gerotranscendentie dat een naam geeft aan de intuïtie dat ouderen grenzen en barrières transcenderen die hen in het eerdere leven hebben beperkt. Het is vanuit die ervaring dat de actrice Ingrid Bergman ouder worden vergeleek met het beklimmen van een berg: Je raakt een beetje buiten adem, maar het uitzicht wordt een stuk beter. Met de jaren krijg je immers steeds meer een beeld van het leven, van de werkelijkheid als geheel en van de onderlinge verbondenheid van alles. Wijsheid is ook verdwijnkunst; je ego treedt op de achtergrond, zei de Zuid-Afrikaans-Nederlandse dichteres Elizabeth Eybers. In een gedicht dat ze op hoge leeftijd schreef, klinkt dat zo: Ek mis myself steeds minder. (…) / Ek hoop / om te voldoen aan omgekeerde bloei / en leeg genoeg te loop om vol te loop / met wat vanuit hierbuite binnevloei.

Zo beleefd is de hoge ouderdom 'niet het echec van de rijpe volwassenheid, maar de apotheose ervan'.

Sterven aan jezelf

De spirituele weg die De Lange inslaat, verdiept hij in een hoofdstuk over de groeipijn van het sterven aan jezelf. De mystiek is niet ver weg en staat zelfs uitdrukkelijk model voor de omvorming die mogelijk is in de tweede levenshelft als het ego niet langer vecht om zijn zelfbehoud. Er is sprake van een ‘ont-wikkeling’ in de letterlijke zin van het woord: je vindt het niet erg dat gaandeweg de schillen van je afvallen waarmee je je staande hield tegenover de buitenwereld. Zelfrelativering wordt hier zelfverruiming, een proces waarvan het oerbeeld te vinden is in de christelijke godsvoorstelling als Drie-eenheid: Drie Personen die in zelfovergave in een voortdurende rondedans elkaars plaats innemen. Ze gaan rond als de scheppen van een watermolen, die het water verspillend aan elkaar doorgeven.

Onmetelijke rijkdom

In het laatste hoofdstuk staat De Lange stil bij de vruchten die de wijsheid voorbrengt in het gedrag van de oudere: nederigheid en compassie, inzet voor de toekomstige generaties en verminderde doodsangst. Die vruchten komen er niet vanzelf. De prijs die je betaalt zijn de ouderdom en de bereidheid je ego een stille dood te laten sterven voordat je zelf de geest geeft. Je wist het verlangen uit om nog iemand te zijn. Paradoxaal genoeg schuilt daarin een onmetelijke rijkdom.