Hoe herken je een basiliek?

Kerk met eretitel

Eerst en vooral: de naam basiliek is een eretitel voorbehouden voor kerkgebouwen met een bijzondere symboliek, een speciale functie of verleden. Bijvoorbeeld wanneer het gaat om een bedevaartsoord of een grote historische waarde. Het Vaticaan, meerbepaald de paus, beslist over die titel.

Het woord zelf komt van het Latijnse basilica dat op zijn beurt uit het Grieks komt en oorspronkelijk ‘koninklijk gebouw’ betekent (afgeleid van βασιλεύς, koning). In de Romeinse tijd was een basilica een rechthoekige hal met een commerciële functie als markt-, beurs- of bankgebouw. Men voerde ook rechtspraak in basilica's. Vanaf de vierde eeuw gaf keizer Constantijn toestemming om de bouwvorm van de basilica te gebruiken voor de kerken van het christendom. Sindsdien spreken we in het Nederlands niet meer over een basilica, maar over een basiliek.

Hoe herken je een basiliek?

Er zijn twee symbolen te zien in een kerkgebouw waardoor je er prat op kan gaan dat je in een basiliek staat. Je vindt ze aan weerszijden van het hoofdaltaar.

#1 Tintinnabulum

Tintinnabulum is het Latijnse woord voor bel, waarschijnlijk ontstaan als een soort onomatopee. In de Romeinse oudheid was het een soort fallisch beeld dat kwade geesten verjoeg. Later evolueerde het tintinnabulum naar een bel die gebruikt werd in de vroege kerk, soms aan een draagstok gehangen, om de komst van de paus aan te kondigen. Het tintinnabulum vandaag is een van de eresymbolen in een basilica minor en krijgt daarom ook de naam ereschel. Het klokje wordt vooraan opgesteld bij het hoofdaltaar en toont vaak het wapen of de patroonheilige van de basiliek.

#2 Conopeum

Een conopeum ziet eruit als een half dichtgeklapte parasol. Het is het tweede symbool dat wordt geschonken aan een basilica minor. Het Latijnse woord conopeum komt van het Griekse kōnṓpeion dat zoveel betekent als 'een bed met een muskietennet'. Soms verwijst men daarom naar het conopeum als een baldakijn. Het conopeum was vroeger een pauselijk symbool dat de kerkvader moest beschermen tegen de zon, vandaar dat het conopeum uitgevoerd wordt in de oude, pauselijke kleuren goud(geel) en rood. 

Afbeelding: voorbeeld van conopeum en tintinnabulum tijdens de Heilig Bloedprocessie in Brugge. De twee symbolen worden altijd meegedragen op processies die vanuit een basiliek vertrekken.

(#3 Relikwie)

Als derde symbool zou je ook nog de aanwezigheid van een relikwie kunnen toevoegen, al beschikt niet elke basiliek daarover. In Brugge vind je een reliek van het Heilig Bloed van Christus in de Heilig Bloedbasiliek, in Koekelberg is dan weer het reliek van de Heilige Albertus te zien. Sinds mei 2020 kan je in de basiliek van Dadizele (West-Vlaanderen) enkele haren zien van de overleden paus Johannes Paulus II. Dat bijzondere relikwie is een schenking van het Vaticaan aan het bedevaartsoord.

Hoeveel basilieken heeft België?

Er zijn twee soorten basilieken: basilica maior en basilica minor. Van die eerste soort vind je er vier (enkel en alleen) in het bisdom Rome. De basilieken elders ter wereld zijn basilica's minor. België heeft er 28, waarvan die van Koekelberg (of voluit de Nationale Basiliek van het Heilig Hart) de vijfde grootste ter wereld is. In OH GOD 3 lees je een interview met directeur-generaal Martine Motteux en ontdek je alles wat je nog niet wist over dat gebouw.

Verder op het lijstje onder meer

• de Basiliek van het Heilig Bloed in Brugge:
  relikwie van het Heilig Bloed van Christus in dubbelkapel, basiliek sinds 1923, romaans

• de Basiliek van Onze-Lieve-Vrouw van Dadizele:
  bedevaartskerk, basiliek sinds 1882, neogotisch

• de Basiliek van Onze-Lieve-vrouw van Lourdes in Oostakker:
  bedevaarstkerk bij Lourdesgrot na een miraculeuze genezing, basiliek sinds 1877, neogotisch

• de Basiliek van Onze-Lieve-vrouw van Scherpenheuvel:
  bedevaarts(koepel)kerk, basiliek sinds 1922, barok

• de Sint-Martinusbasiliek in Luik:
  Sint-Maartensramp in 1312, basiliek sinds 1886, laat-gotisch

Zin in een rondje langs de Belgische basilieken?
Bekijk ze allemaal op deze kaart: