Standpunt Johan Van der Vloet: ‘Religie is er voor de mens’

De gretigheid waarmee religie werd weggezet als een obscuur fenomeen dat in het beste geval achter de voordeur gedoogd wordt, verdwijnt langzaamaan. Om te beginnen heeft die houding iets pedants, zoals schrijver-columnist Christophe Vekeman in het interview op blz. 2-3 terecht opmerkt: Denken dat het atheïsme een normale, doordeweekse overtuiging is, is een vorm van eurocentrisme.

Pertinente vraag

Daarnaast wordt religie herontdekt als een vorm van broodnodige zingeving. Ze krijgt in dat geval wel een herinterpretatie. Lees maar het ‘kerststuk’ van Katrin Swartenbroux in De Morgen met als titel: Religie helemaal de rug toekeren, was misschien geen megagoeie zet. De jonge journaliste vertrekt vanuit een verlangen naar de vervoering van kerst van mijn kinderjaren, maar weet niet hoe ze die kan rijmen met haar verlichte geest. Waarom gooien we ons liever op de vele voorschriften van dieet-, fitness- en spirituele goeroes? Haar pertinente vraag luidt: Steken we niet ontzettend veel energie in het heruitvinden van concepten die altijd al hebben bestaan? Waar we altijd al nood aan hebben gehad? Haar voorstel? Laten we geloof modern invullen, laten we het losmaken van kolonisatie door instituten of rechtse partijen. Religie heeft voor Swartenbroux een functionele betekenis: wat kan ze voor onze centrale behoefte aan zingeving betekenen? Ze noemt zichzelf een heiden. Tegelijk vindt ze dat ook seculiere mensen van religies kunnen leren, bijvoorbeeld als het gaat om zaken als ethiek, onderwijs en kunst. En nog: Door het verbannen van de instituten en de doctrines hebben we ook meteen onze diepmenselijke nood aan zingeving, rituelen en gemeenschap overboord geflikkerd. Haar column bevestigt de onderzoeksresultaten van godsdienstsociologen: het bestaan van God is geen centrale vraag meer, wel hoe je in religieuze overtuigingen oriëntatie vindt voor je leven en handelen. Waarheid maakt plaats voor beleving. Religies worden dan bronnen en oriëntaties die je op je eigen manier kunt vormgeven.

Nieuwe figuur van religie

Religie opnieuw ‘aan de mensen geven’ omdat het een essentieel onderdeel van het leven uitmaakt: dat wordt de nieuwe figuur van religie. Politici schijnen dat niet te begrijpen. Te vaak vegen ze zingeving en religie onder de mat, in Vlaanderen nog sterker dan in onze buurlanden. Hier speelt nog altijd de neiging om af te rekenen met het roomse verleden waarin de Kerk veel macht had. Sommige liberalen blijven van mening dat ze een rekening uit de 19de eeuw moeten vereffenen.

Ook de Kerk ziet de relatie tussen geloof en moderniteit nog te vaak als een dilemma.

De analyse van Swartenbroux klinkt in dat geval als horror in de oren van institutioneel gelovigen. Begrijpelijk, want ze lijkt alles op losse schroeven te zetten. Maar weigert het Evangelie niet om leven en geloof te koloniseren in wet en sanhedrin? Is Jezus uiteindelijk niet ook de ultieme bevrijder uit de dwangbuis van religie om de ruimte te openen van de Geest die net als de wind ‘waait waar Hij wil’?

Identiteit als vals dilemma

De nieuwe visie op religie is niet zonder problemen. Aan de ene kant zoekt ze ankerpunten, doorbreekt ze de drang naar pure autonomie en zoekt ze ‘vastigheid’. Aan de andere kant trapt ze op de rem als het gaat over echte transcendentie. De waarheidsvraag blijft vaag. Dat was voor de overleden paus Benedictus XVI de voornaamste reden om pessimistisch te zijn over de westerse cultuur. Tegelijk: ontmoeten we ‘de waarheid’ niet onderweg?

Deze nieuwe visie op religie daagt de Kerk uit zichzelf te wagen op de wegen van de wereld zoals hij is, ‘zonder reiszak of staf’, zoals Jezus zijn leerlingen opdraagt.

Absoluut te vermijden is de hoogst onvruchtbare angst dat christenen hun identiteit opgeven als ze op het snijvlak van geloof en wereld durven te staan. Het tegendeel is waar: hun identiteit ligt net in die beweging. Elke tijd vertelt ons over Gods menswording. Aan christenen om er een ‘kairos’-moment, een gunstige tijd, van te maken.

• Dit standpunt van hoofdredacteur Johan Van der Vloet verschijnt in Tertio nr. 1.196 van morgen woensdag 11 januari 2023.
• Voor een gratis proefnummer van of een abonnement op Tertio.