‘In alle geledingen van de Kerk werd gepleit voor open grenzen’

Als romanschrijver bekijkt Tom Naegels de wereld door de ogen van zijn personages en dat is precies wat hij probeert wanneer hij de geschiedenis van de migratie in België in kaart brengt. Het resultaat is een eerste deel van Nieuw België, van 1948 tot 1978, waarin hij alle factoren bespreekt die een invloed hadden op de migratie in ons land.

Voor deel 2 van Nieuw België. Een migratiegeschiedenis duikt Tom Naegels (46) opnieuw in de archieven. Werden gastarbeiders na de Tweede Wereldoorlog uitgenodigd onze arbeidsmarkt te komen versterken, dan gelden er vandaag heel wat andere motieven voor migratie. Complexe materie waarin de Antwerpse auteur zich vastbijt, wat een van de meest complete stukken geschiedschrijving over migratie in België oplevert.

– Vijf jaar werkte u aan het eerste deel van uw migratiegeschiedenis en na de publicatie ervan stortte u zich op het tweede. Dat moet haast wel monnikengeduld vergen?
Het is inderdaad tijdrovend, maar ik doe het graag. Het is dan ook zo afwisselend. De geschiedenis van Marokko, de evolutie van Brussel en de ontstaansgeschiedenis van de Conventie van Genève zijn slechts enkele onderwerpen waarin ik me mocht verdiepen. Tegelijk is het een uitdaging om je onderwerp af te bakenen. Je kunt geen migratiegeschiedenis optekenen zonder de geschiedenis van de voornaamste landen van herkomst te bespreken, maar toch moet je ergens een lijn trekken. Voor het vervolg op Nieuw België wordt dat ook weer een moeilijke keuze.
– Als slagzin voor uw boek koos u ‘We zijn allemaal migranten in de tijd’, een citaat van de Pakistaans-Britse schrijver Mohsin Hamid. Waarom?
Wanneer we het hebben over migratie, gaat het vaak over de enorme culturele invloed die migranten zouden hebben op onze samenleving. Doe je echter enkele stappen terug, dan stel je vast dat de cultuur waarin we vandaag leven, radicaal verschilt van die van onze grootouders. Die evolutie kwam er niet onder invloed van migratie, die is immers beperkt. Nieuwe technologie, nieuwe media enzovoorts hebben een veel grotere invloed op onze cultuur. Van onze geboorte tot onze dood ondernemen we een grotere culturele reis, alleen zijn we ons daarvan niet zo bewust. Migratie is heel zichtbaar en daarom wordt het een symbool voor alle veranderingen die we niet willen. Die slagzin roept op culturele verandering in de juiste context te zien en tot verzoening te komen met de wereld waarin we leven.
– U hanteert verscheidene vertelperspectieven, onder andere dat van een aantal migranten. Waarom vond u dat belangrijk?
Zij zijn welhaast de belangrijkste personages in het boek. De migranten beleven de grootste evolutie. Het verschil tussen het leven dat ze achterlieten en het leven dat ze hier leiden, is gigantisch. Het is echter moeilijk informatie te vinden over hen. De meeste archieven [node:field_streamers:0] zijn samengesteld door grote instituten, waarin je moeilijk persoonlijke verhalen terugvindt. Hoe zij de geschiedenis beleefden, is een wezenlijk onderdeel van de migratiegeschiedenis. Ik wilde bespreken hoe overheden naar de kwesties keken, zowel als autochtonen en migranten.
– Hoe moeilijk is het om in het genre van de geschiedschrijving objectief te blijven?
Objectiviteit bestaat niet, maar je kunt je daar niet achter verbergen als excuus om je eigen standpunten op te dringen. Daarom hield ik de klassieke journalistieke doelstelling voorop: alle relevante spelers een zo correct mogelijke plaats geven. Mijn ideeën verdwijnen daarbij naar de achtergrond. Op een intellectueel niveau vind ik het boeiend proberen te begrijpen waar andere meningen vandaan komen.

– Wat leerde u bij over de rol van de Kerk in de Belgische migratiegeschiedenis?
In alle geledingen van de Kerk, tot aan de paus toe, werd gepleit voor open grenzen. In tegenstelling tot wat ik dacht, hield de Kerk er progressieve opvattingen op na wat migratie betreft. De eerste Belgen die zich inzetten voor migranten, waren niet toevallig priesters. Zo stelde de pastoor van Hoboken een terrein ter beschikking om er een moskee op te bouwen.
Als christen kun je echter twee richtingen uit. Je kunt vinden dat je geloof je opdraagt open te staan voor anderen en erkennen dat migranten het moeilijker hebben, of je kunt vinden dat we in een christelijk land leven, dat moslims hier niets te zoeken hebben en dat de islam een historische erfvijand is. Dat zijn twee redeneringen die je kunt ontwikkelen vanuit je identiteit als christen. In mijn volgende boek probeer ik dat idee verder uit te werken, want het is niet eigen aan het christendom. Als socialist kun je redeneren dat migranten slachtoffers zijn van het kapitalisme en je hen bijgevolg moet verwelkomen. Je kunt migranten ook zien als de reden waarom lonen dalen en de werkloosheid stijgt, en je verzetten tegen migratie. Voor om het even welke overtuiging kun je argumenten voor zowel als tegen migratie ontwikkelen.

Tom Naegels, Nieuw België. Een migratie- geschiedenis. 1944-1978, Lannoo, Tielt, 2021, 480 blz., 34,99 euro, ISBN 978 94 0143 450 8.
Reageren op dit artikel? Dat kan op www.kerkenleven.be