Een profetische herinnering. Witte donderdag 2023
Vrienden, de teksten die we zojuist gehoord hebben, helpen ons de aard van elke eucharistieviering beter te begrijpen.
In de Joodse traditie roept de Pesachmaaltijd de herinnering aan de uittocht op. Maar deze maaltijd is meer dan een loutere herinnering: we hoorden daarnet de opdracht aan Mozes: “Deze dag moet gij tot een gedenkdag maken, ge moet hem vieren als een feest ter ere van de Heer”. Gedenken is meer dan ‘zich herinneren’. Wanneer het Joodse huisgezin de uittocht ‘gedenkt’, dan weet het de God van het Exodusverhaal, de God van de bevrijding, aanwezig in hun midden. De Joden die de Pesachmaaltijd vieren, steken als het ware de Rode Zee opnieuw over. De bevrijdingservaring uit het verleden wordt geactualiseerd en opnieuw in het heden beleefd.
Die Joodse paasmaaltijd was dus geen gewone maaltijd. Jezus koos dit moment als een profetisch teken, om de zin van zijn dood aan het kruis te duiden en om zijn blijvende aanwezigheid onder zijn leerlingen te betekenen. Zoals de bevrijding uit de slavernij in Egypte wordt geactualiseerd in de Joodse maaltijd, zo wordt het Pasen van Jezus, de nieuwe Mozes, geactualiseerd in de eucharistische maaltijd. Om dat mogelijk te maken verandert Jezus tijdens het Laatste Avondmaal met zijn leerlingen enkele elementen van de traditionele Pesachmaaltijd.
We horen bij Paulus hoe Jezus dat doet. Bij het nemen van het ongedesemde brood zegt Jezus niet – zoals het joodse zegengebed nochtans voorschrijft – dat dit het manna is waardoor de Joden konden overleven in de woestijn. Hij zegt: "Dit is mijn lichaam, voor u gegeven". Op dezelfde manier verwijst de beker met wijn niet naar de oversteek van de Rode Zee (de Bloedzee), maar naar het bloed van Jezus ("dit is mijn bloed, voor u vergoten"). Met andere woorden, Jezus actualiseert het verhaal van de Uittocht door het toe te spitsen op de ‘uittocht’ die Hij op het punt staat te voltrekken. Hij vertrouwt er op dat de God van de Exodus ook zich ook voor Hem zal tonen als de Bevrijder. Wanneer Jezus zegt: "blijf ‘dit’ doen om mij te gedenken", verwijst 'dit' naar het gebaar van het breken van het brood en het delen van de beker: ze worden de tekens van zijn eigen gegeven (gebroken) lichaam en zijn vergoten bloed “voor ons”. En bij het nuttigen van dit brood en deze wijn worden de leerlingen – en dat zijn wij vanavond - uitgenodigd om op hun beurt hun lichaam en bloed te geven voor de andere mensen, voor “alle anderen”. Ook voor ons geldt dus: de gedachtenis houdt helemaal niet op bij de maaltijd, maar heeft betrekking op heel ons eigen leven, dat we geroepen worden te geven voor anderen.
Paus Benedictus XVI sprak heel juist over een “profetische herinnering”.
De evangelist Johannes brengt dit op zijn eigen manier tot uitdrukking in het gebaar van de voetwassing. We begrijpen het verband. Zoals Jezus zijn lichaam en bloed blijft geven, zo knielt Hij ook vandaag voor ons neer en wast Hij, nederig en zelfs teder, onze voeten. Onze eigen nederigheid bestaat ongetwijfeld in het aanvaarden ervan. Dat is niet vanzelfsprekend voor wie de betekenis van het gebaar ernstig neemt. Wie begrijpt waarover het gaat moet bijna noodzakelijk reageren als Petrus. En dan zegt Jezus ook hier dat de leerlingen zijn gebaar moeten herhalen: “Ik heb jullie een voorbeeld gegeven, opdat ook jullie doen zoals ik voor jullie heb gedaan”.
Door straks het lichaam en bloed van Jezus te ontvangen, stemmen wij ermee in te worden zoals Hij: het lichaam van Christus. De eucharistie maakt ons tot ware volgelingen van Jezus, niet alleen toehoorders. Vervuld van zijn liefde zijn we in staat die liefde om ons heen uit te dragen en onszelf te geven. Wat voor liefde is dit? Johannes laat geen ruimte voor dubbelzinnigheid: dit is geen sentimentele liefde. Het indrukwekkende gebaar van de voetwassing is een concreet gebaar: het spreekt van dienstbaarheid, van zorg voor onze naasten, voor de armen, de zieken, voor alle mensen die op een of andere manier vuile voeten hebben en die door de samenleving verstoten worden. Maar geen mens wordt door God uitgesloten. Niemand. Echt niemand. Integendeel. We weten trouwens naar wie zijn voorkeur uitgaat!
Broeders en zusters, laten we vanavond en de komende dagen echt “gedenken”. Laten we onze blik onafgebroken op Jezus richten, om met Hem de Uittocht te gaan van lijden, door sterven, naar verrijzenis. De verschillende stappen in de viering van het Paastriduüm maken ons werkelijk deelgenoten in een goddelijk en menselijk drama. Goddelijk, omdat God zelf de acteur is. Menselijk, omdat wij, dankzij Jezus, een mens zoals wij, deelnemen aan het nieuwe verbond tussen God en de mensheid. Laten we intens beleven wat ons deze dagen wordt gegeven. Laten we alles beleven in diepe verbondenheid met de hele Kerk, “voor alle mensen”.
