Hoe de natuur componisten inspireerde: Ignace Thevelein selecteert drie werken

Keuze 1: The lark ascending van Ralph Vaughan Williams (1872-1958)

In The lark ascending speelt de soloviool het gezang van een veldleeuwerik na. Deze vogel zingt zijn prachtige lied terwijl hij omhoog vliegt, vaak tot grote hoogte. Vaughan Williams bevond zich in de natuur toen de melodie voor de soloviool in hem opkwam: hij maakte een wandeling langs de kliffen van de kustplaats Margate. De componist liet zich inspireren door een gedicht van George Meredith (1828-1909) dat hij in de autograaf noteerde.

Ignace Thevelein: 'Er zijn twee maten orkestrale inleiding die uitmonden op een fermate: een aangehouden akkoord, waarboven de solo-viool start met een langzaam stijgende melodie; op het hoogste punt zwijgt het orkest en gaat de viool solo verder om na verloop van tijd terug in de armen van het orkest te vallen. De soloviool volgt het gedicht precies. De melodie zit vol met trillers, begint laag en gaat steeds hoger. Je hoort de leeuwerik als het ware tsjilpend omhoog vliegen. 

Het orkest begeleidt deze vlucht met melodieën die het landschap van het Engelse platteland voor de geest halen. Dit komt omdat Vaughan Williams zich de stijl van Engelse volksliedjes zo eigen heeft gemaakt (hij verzamelde en bestudeerde ze), dat zijn muziek klinkt alsof die uit het Engelse volksmuziekrepertoire komt. De soloviool stijgt als het ware boven het orkest uit, en de verschillende orkestmelodieën zijn als velden, dorpen en bossen die de leeuwerik ziet passeren.'

The lark ascending is echter meer dan de verklanking van een wondermooi natuurfenomeen. Ignace: 'Het stuk is namelijk ook gerelateerd aan de Eerste Wereldoorlog, die net begon toen Vaughan Williams in Margate was. The lark ascending is een troostrijk muziekstuk. De vliegende, zingende veldleeuwerik staat als het ware als een symbool voor vrijheid; vogels hebben de vrijheid om boven alles uit te stijgen, zelfs oorlog. In de opening- en slotpassage van de soloviool ontbreekt dan ook de indeling in maten. Alleen de melodie is genoteerd: de violist is, net als de vogel, volledig vrij.'

Keuze 2. Sea pictures – Edward Elgar (1857-1934)

Sea pictures, opus 37 van Edward Elgar, is een liedcyclus die bestaat uit liedteksten van verschiilende dichters. De bezetting is voor contralto en orkest, maar Elgar heeft ook een versie voor zangstem en piano gemaakt. Deel 4, 'Where Corals Lie', is gemaakt op een gedicht van Richard Garnett.

Ignace Thevelein: 'Deze muziek vertolkt de aantrekkingskracht van het exotische in een mensenleven. Vele mensen dragen in zich het verlangen naar paradijselijke oorden waar het zalig vertoeven is. Dit wordt aangebracht vanuit de mysterieuze kracht van de oceaan. 

De dichter wordt aangetrokken door zachte en lage muziek die komt uit het diepste van de oceaan, als de wind de lucht laat opklaren. Deze muziek lokt hem naar onbestemde verten, gesymboliseerd in een land waar koralen bloeien (de zeebodem). Maar ook in bergen, weiden en beekjes weerklinkt deze lokkende muziek, zeker diep in de nacht met een hoge maan.'

'In de derde strofe horen we dat de dichter niet alleen is: er is een geliefde die zijn oogleden dicht drukt en hem een goed gevoel geeft. Maar de blik verschuift heel vlug terug naar de oceaan. Dalende noten, versnellingen en vertragingen in de muziek roepen de wereld van duiken, zinken en rusten op de zeebodem op. 

In de laatste strofe wordt met natuurbeelden opnieuw een verbinding gemaakt met de geliefde. Heel verrassend eindigt het lied met een afwijzen van de geliefde om ruimte te maken voor het verlangen naar het verre land, waar koralen bloeien. Dit gebeurt ook in de muziek waar je een terugkeer naar de originele melodie kunt horen.'

Keuze 3: De Moldau – Bedrich Smetana (1824-1884)

De Moldau (La Vltava) is een van de zes symfonische gedichten die BedrichSmetana componeerde onder de titel Mijn Vaderland (‘Ma Vlast’). In dit werk beschrijft de componist de loop van de belangrijkste rivier van Bohemen vanaf de bron tot zijn monding in de Elbe.

• In het eerste tafereelworden de bronnen van de rivier muzikaal tot klinken gebracht door opborrelende melodieën in de fluiten, de klarinetten en de strijkers. 
• In het tweede tafereel horen we het Moldaulied, een prachtige volksmelodie die zesmaal gespeeld wordt door de violen en die steeds breder weerklinkt in een golvende stroom van klanken. 
• Het derde tafereel richt de blik op de oevers van de stroom waar in bossen en wouden zich een jachttafereel afspeelt. 
• Het vierde tafereel beschrijft een dorpse boerenbruiloft met een polkadans, viermaal uitgevoerd door strijkers en houtblazers. De laatste dans sterft weg in een vredig pianissimo.Fagotten en hobo’s schilderen in 
• het vijfde tafereel het bleke gelaat van de maan in een nachtelijk landschap. 
• Zonder onderbreking gaan we over naar het zesde tafereel waar de Moldau wordt geschetst in zijn Sint-Johann-stroomversnellingen. De stroom beukt donderend neer op de diepe rotsen. 
• Hierna volgt het zevende tafereel, waarin de Moldau arriveert in Praag. Hier horen we het Moldaulied in grote terts en brengt het de luisteraar in een extatische vervoering. 
• In de coda of het afsluitende deel maken de violen zich los van het thema van het Moldaulied en sterven melodisch helemaal uit int een mooi diminuendo. Heel verrassend klinken op het einde twee krachtige slotakkoorden.

Ignave Thevelein: ‘Het intens beluisteren van deze muziek levert je een spirituele reis op waarin je wordt meegesleurd van het begin van het leven tot zijn apotheose. De wondermooie melodieën en orkestrale effecten nemen je mee tot in je diepste vezels en beroeren je diepste menselijke gevoelens.'