Een teken aan de wand

In kleine voortekenen openbaren zich soms de grootste veranderingen. Maar dan moet je er wel oplettend genoeg voor zijn.

Uit het boek Daniël

De uitdrukking ‘een teken aan de wand’ komt uit een dramatische en beroemde passage in de Bijbel, namelijk uit het boek Daniël, hoofdstuk 5.
De setting? Koning Belsassar van Babylon geeft een overdadig feest met 1000 gasten. Hij laat de door zijn vader buitgemaakte, heilige bekers uit de Joodse tempel halen. Waar ze tijdens het feest van drinken terwijl ze afgoden prijzen.
Dan gebeurt het:
“Op datzelfde moment verschenen er vingers van een mensenhand, die iets schreven op de kalkwand van het koninklijk paleis.” (Daniël 5:5)
De koning verbleekt van angst, maar niemand begrijpt de tekst echt. Dus wordt de profeet Daniël erbij gehaald om het schrift te duiden. De mysterieuze woorden luiden: ‘MENE, MENE, TEKEL, UFARSIN’. Daniël legt ze uit als: ‘God heeft je koningschap geteld en beëindigd. Je bent gewogen en te licht bevonden. Je koninkrijk wordt verdeeld en gegeven aan de Meden en Perzen.’
Nog diezelfde nacht wordt koning Belsassar gedood, en het Babylonische rijk valt.

Op zoek naar betekenis?

7 weken laten we je in 7 nieuwsbrieven kennismaken met 7 zegswijzen die recht uit de Bijbel onze taal zijn ingeslopen. Soms letterlijk, soms via een omweg. Maar altijd met een boeiend achtergrondverhaal, verteld door niemand minder dan professor Rik Torfs. Lees en luister je mee? Volgende week: Parels voor de zwijnen.

MENE, MENE, TEKEL, UFARSIN

Deze woorden zijn gebaseerd op het Aramees, de omgangstaal van het Babylonische rijk én van grote delen van het Oude Nabije Oosten in de tijd waarin het boek Daniël zich afspeelt. Maar ze zijn opzettelijk verwarrend, pas door Daniëls interpretatie krijgen ze betekenis.

Onheilspellend voorteken

De uitdrukking ‘een teken aan de wand’ wordt nog steeds gebruikt om op te roepen tot inkeer, waarschuwing of realiteitszin. Het teken is een onheilspellend voorteken dat het einde nabij is, maar dat genegeerd wordt door wie in macht of voorspoed leeft.

Het verhaal van Daniël is een voorbeeldverhaal. Het toont wat er gebeurt als je je macht misbruikt.

Wie is Daniël?

Daniël is de centrale figuur in het Bijbelboek dat zijn naam draagt. Hij wordt voorgesteld als een Joodse balling in Babylon tijdens de 6e eeuw v.Chr., die opvalt door zijn wijsheid, trouw aan God, en het vermogen om dromen en mysterieuze tekens te verklaren.

Kleine dingen die geruisloos veranderen

Rik Torfs vindt het een heel mooie uitdrukking. Omdat het vaak gaat om iets heel kleins waarin embryonaal een soort heropbloei of verval merkbaar is. Geen grote, in fluo schreeuwende boodschap, maar iets dat enkel bestemd is voor wie heel aandachtig kijkt.

Het is net in die kleine verschillen dat we de verandering beter opmerken. Als alles anders is, dan is dat moeilijker. Denk bijvoorbeeld aan culturele verschillen: de verschillen tussen Vlaanderen en Nederland zijn bijna boeiender dan die tussen Vlaanderen en China. Net omdat er daar bijna geen gelijkenissen zijn.

Dichter Paul Celan (1920-1970) verwoordt het als volgt: ‘Aandacht is het mystiek gebed van de ziel.’ Alleen wie heel aandachtig leeft, ziet de trage verandering van de tekenen des tijds. Dat is de profetische blik die je - net als Daniël - kunt hebben door aandachtig te kijken naar de kleine dingen die geruisloos veranderen.

The writing on the wall

De woorden ‘Mene, mene, tekel …’ worden ook in de literatuur vaak gebruikt als waarschuwing tegen hoogmoed en goddeloosheid. Zo verwijst Shakespeare in Henry IV naar Daniël als de ultieme ‘rechter van de waarheid’: “A Daniel come to judgment!”. George Orwell en T.S. Eliot gebruiken ‘Mene, Tekel’ als beeld voor een wereld die aan haar eigen ondergang werkt. Ook in het Engels wordt de uitdrukking ‘The writing on the wall’ nog steeds gebruikt om dreigende ondergang aan te duiden.