Björn Schmelzer (Graindelavoix): ‘Christendom is een crisisreligie, polyfonie een crisisrepertoire’

Björn Schmelzer (50) is geboren in Antwerpen. Ooit was hij koorknaap in het kathedraalkoor van Antwerpen. Hij studeerde musicologie en antropologie en is de artistiek leider van Graindelavoix, het vocaal ensemble dat hij in 1999 oprichtte. Het ensemble is wereldwijd bekend voor eigenzinnige interpretaties van de laat-middeleeuwse en renaissancemuziek. Verwacht nooit gepolijste engelenklanken, wel karakterstemmen, zoals sommige zangers ook karakterkoppen hebben. 

Onlangs publiceerde Schmelzer samen met theologiehistoricus Inigo Bocken een vertaling van Het zoeken naar God van Nicolaas Cusanus, grote vernieuwende denker van de vijftiende eeuw én kardinaal. In de tekst haalt Cusanus gemeen uit naar de polyfone muziek. Zonder meer opvallend, luisteraars van polyfone religieuze muziek hebben vaak de ervaring dat door de muziek een kier van de hemelpoort opengaat. Maar hoe is dat voor de performer?

‘Ik zie in de polyfone muziek een crisisrepertorium’, vertelt Schmelzer aan Otheo. ‘Vanaf de twaalfde eeuw was er extreme kritiek op meerstemmige religieuze muziek. Aelred van Rievaulx, cisterciënzer monnik, haalde uit naar hen die ervan genieten. Polyfonie werd ook steevast geassocieerd met zogenaamde seksuele aberraties en tegennatuurlijke handelingen. De ambigue status van polyfonie heeft evenwel bijgedragen aan haar voortbestaan en ontwikkeling. Dat is te verklaren. In het christendom komt God naar beneden, het hoogste en het laagste vallen samen. Dat boeit mij sterk. Ik denk dat het christendom de slimste godsdienst is, doordat het meest particuliere het meest universele in zich heeft. Cusanus drukt dat uit in zijn filosofie van de straat. De waarheid roept in alle straten en stegen, schreef hij. De straat staat voor de beweging van ons denken en verlangen, de spanning tussen immanentie en transcendentie. Op dat snijpunt zie ik de polyfone muziek verschijnen.’

Bij Graindelavoix lijken sommige aspecten demonisch, wat sommige luisteraars net subliem vinden … Een poort naar de hemel?  

Schmelzer: ‘Daarom is het repertoire ambivalent. Maar zo alleen begrijp ik ook het christendom. De menswording van God is ambivalent, tweeslachtig. In die zin zit er in zekere queerness in, vreemdheid, anders-zijn. Zo lees ik ook de kerkgeschiedenis. Er is een angst voor de crisis, waardoor er continu mechanismen werden ingevoerd om het verstorende te domesticeren. Emancipatie en inkapseling gingen samen. Met kunst is dat ook zo. Christendom is een crisisreligie, polyfonie een crisisrepertoire. Het christendom is op haar best indien geconfronteerd met crisis.’

Genotselement

’Polyfonie begint met het toevoegen van een tweede stem, met de splitsing van één in twee, en daardoor valt de tekst steeds minder te verstaan. Het repertoire evolueert dusdanig dat de tekst overladen wordt met klanken. Zo komt er een genotselement binnen, wat helemaal tegen de muziekopvatting van Augustinus was, die getekend was door een zekere ascese. Het christendom worstelt daar voortdurend mee. In de  schilderkunst van de contrareformatie komt affect, sensualiteit en seksualiteit centraler te staan.’

‘Met Graindelavoix willen we het falen van de polyfonie in onze esthetiek inbouwen. Met mijn zangers probeer ik de muziek ook individueel in te vullen en kies ik opvallende, eigenzinnige stemmen. Ik vergelijk ons werk met het beslapen bed van de hedendaagse kunstenares Tracey Emin. Dat beeld is voor mij de meest religieuze kunst. Het bed van Emin toont het niets waarrond de kunst cirkelt. Vergelijk het ook gerust met het werk van Caravaggio.’

Over polyfonie schreef Cusanus nauwelijks iets. Toch moet hij er dagelijks mee geconfronteerd zijn geweest en kende hij wellicht de grote Franco-Vlaamse componist Guillaume Dufay persoonlijk. Maar Cusanus formuleert in Het zoeken naar God een vlijmscherpe kritiek op de polyfone muziek van zijn tijd, net een genre waarmee Schmelzer en zijn ensemble Graindelavoix de voorbije jaren buitenlandse podia veroverden. Cusanus diskwalificeert de polyfonie als ongepaste pronkzucht, maar de manier waarop ‘heeft de teneur van een persoonlijke afrekening’. Polyfonie is niet meer dan, zegt Cusanus, uitwerpselen die aan de straatstenen plakken (faeces adherentes pavimento). 

‘Het falen is de sleutel’, meent Schmelzer. ‘Onze verstand bereikt limieten. Cusanus wijst de polyfonie af omdat ze pretendeert ons een beeld te geven van de hemelse sferen. Het probleem is dus van structurele aard.’

Tot de limieten

Schmelzer verzet zich tegen historiserende, zo authentiek mogelijke uitvoeringen van oude muziek: ‘Alsof wij dat zouden kunnen doen zoals in de vijftiende eeuw. Ik meen dat het genre al in de vijftiende eeuw een vreemd repertoire was. Muziek is vervreemdend. Mij boeit dat aspect. Ik wil singulariteit inbrengen, een punt of situatie waarin normale regels of wetten niet langer van toepassing zijn of niet meer kunnen worden toegepast. Met Graindelavoix zingen wij tot de limieten. En inderdaad, soms zijn onze zangers na een uitvoering totaal uitgeput. Dat falen, het worstelen, wil ik naar het publiek brengen. Daarom weerklinken er bij Graindelavoix geen engelachtige  stemmen. Het is het beeld van God als de Man van Smarten, een stuk vuil, de verworpene. Niets zo christelijk en niets zo avant-garde. Dat wil ik de luisteraars dan ook laten ervaren.’

Voor Björn Schmelzer is het verraden deel van het proces, zoals de ketter in wezen de meest interessante christen is. Zelf durft hij zich in het spoor van de Sloveense filosoof Slavoj Žižek een ‘christelijke atheïst’ te noemen:  ‘Verrijzenis is het mystieke besef van de dood van God. Het sterven van God, totaal vernederd aan het kruis, staat terecht centraal in het christendom. Dat is geniaal. In die zin denken ik dat we de Kerk nog atheïstischer moeten durven maken. Christendom is eigenlijk secularisering. Dan denk ik terug aan de schilderijen van Caravaggio met de personages met vuile handen en voeten. We moeten vuile voeten durven hebben.’ (EDS)

• Concert: CONTRE NATURE, donderdag 28 augustus om 20 uur in Carolus Borromeuskerk in Antwerpen, www.amuz.be.  
• Repetities: Op 25, 26 en 27 augustus (11 tot 18 uur) zijn er open repetities. Adres: Jos Smolderenstraat 76, 2000 Antwerpen (Nieuw-Zuid), www.amuz.be 
• Boek: Het zoeken naar God,  Nicolaas van Cusa (auteur), Inigo Bocken (Vertaler), uitgeverij Sjibbolet, 2025