Zorgwekkende erosie van rechtsstaat in ons land, zegt mensenrechteninstituut

Het Belgische mensenrechteninstituut publiceerde op 15 oktober het rapport De rechtsstaat en mensenrechten in België 2025. Het instituut stelt 'ernstige en structurele uitdagingen' vast die de rechtsstaat in België ondergraven, zoals de niet-uitvoering van rechterlijke uitspraken door de overheid, het tekort aan middelen voor justitie, het toenemende gebruik van bestuurlijke sancties zonder rechterlijke tussenkomst en de inperkingen van fundamentele vrijheden zoals het recht op betoging en vrije meningsuiting.

Wat betekent de rechtsstaat?

Het FIRM definieert de rechtsstaat als een systeem waarin de macht van de overheid wordt begrensd door het democratisch tot stand gekomen recht, om mensen te beschermen tegen willekeurige machtsuitoefening.

'In een rechtsstaat gelden wetten niet alleen voor inwoners, maar ook voor de overheid en haar vertegenwoordigers. Overheidsbevoegdheden mogen alleen worden uitgeoefend binnen de grenzen die door wet en democratische beginselen zijn gesteld, en onder toezicht van onafhankelijke en onpartijdige rechters.'

Broosheid van de rechtsstaat

Structurele problemen zetten de rechtsstaat in België onder druk, stellen de samenstellers van het rapport, en het is belangrijk daar snel op te reageren.

Het rapport verwijst naar Polen, waar tussen 2015 en 2023 de rechtsstaat stelselmatig werd afgebouwd, met grote gevolgen voor de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, de persvrijheid, het maatschappelijk middenveld en de rechten van vrouwen en minderheden. Na een machtswissel in 2023 probeert de Poolse regering de rechtsstaat te herstellen, maar dat blijkt complex en tijdrovend.

'Het voorbeeld van Polen herinnert ons eraan hoe snel en ingrijpend rechtsstatelijke afbouw kan plaatsvinden,' stelt het rapport. 'Wie gelooft dat het hier zo’n vaart niet zal lopen, onderschat hoe broos rechtsstatelijke principes zijn wanneer ze niet actief worden verdedigd.'

Acht structurele problemen in België

Het rapport van het FIRM wijst op acht 'ernstige en structurele uitdagingen binnen het Belgische rechtsstatelijke kader'.

1. Rechterlijke uitspraken die door de overheid niet worden uitgevoerd, bijvoorbeeld over de opvang van asielzoekers, de overbevolking in de gevangenissen en het gebrek aan passende zorg voor geïnterneerden.
2. Onvoldoende middelen voor justitie met schrijnende gevolgen, zoals gerechtelijke achterstand, gesloten gerechtsgebouwen wegens gezondheidsrisico’s, vernietigde dossiers door schimmel of waterlekken en onbetaalde tolken.
3. Grote gerechtelijke achterstand, waardoor sommige procedures buitensporig lang duren.
4. Tendens naar bestuurlijke handhaving door gemeenten, buiten de rechterlijke macht en controle, zoals bij administratieve sancties (GAS) en betogingsverboden.
5. Gebrekkige toegang tot bestuursdocumenten voor journalisten en middenveldorganisaties, waardoor de transparantie van het democratische proces in het gedrang komt.
6. Inperkingen op de vrijheid van betogen, onder meer door trage aanvraagprocedures, preventieve verboden en onrechtmatige arrestaties van vreedzame deelnemers.
7. Druk en intimidatie van mensenrechtenverdedigers in België, waaronder juridische intimidatie, lastercampagnes en cyberaanvallen.
8. Toename van strategische rechtszaken tegen publieke participatie of dreiging daarmee, bedoeld om critici de mond te snoeren.

Zowel de Europese Commissie als het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) hebben België al herhaaldelijk gewezen op enkele van deze punten. Tot nog toe zonder gevolg.

Dertig aanbevelingen voor herstel

Om de vastgestelde tekortkomingen aan te pakken, formuleert het FIRM dertig aanbevelingen voor de federale en deelstatelijke overheden. Het instituut vraagt onder meer om:

• de overbevolking van gevangenissen aan te pakken,
• meer middelen voor justitie,
• voorzichtiger om te springen met bestuurlijke handhaving,
• de vrijheid van betogen te waarborgen,
• mensenrechtenverdedigers beter te beschermen.

Volgens het FIRM is de rechtsstaat ‘het fundament van onze democratische samenleving’ en toont het rapport aan dat ‘dit fundament niet onaantastbaar is’.