Tania Verhelst (De Eenzame Uitvaart): ‘Niemand verdient een afscheid zonder stem’

Het zou niet mogen zijn, maar het is helaas een realiteit: geregeld sterven er mensen eenzaam en alleen, zonder familie, vrienden of kennissen in hun omgeving. Waardoor er ook niemand aanwezig is op de uitvaart. Of toch bijna niemand. Want ‘elke eenzame uitvaart is er één te veel’, meent Tania Verhelst, beroepshalve psycholoog en sinds 2023 coördinator van De Eenzame Uitvaart in Brugge, een sociaal-literaire werking opgezet via VONK & Zonen. Het initiatief komt overgewaaid vanuit Nederland en vond eerder al zijn weg in Antwerpen en Leuven.

Begrensd in de tijd 

Wanneer Tania via de stad of een begrafenisondernemer een melding krijgt van een eenzame uitvaart, begint er voor haar een zoektocht. ‘Eerst probeer ik zoveel mogelijk informatie over de betrokkene en diens leven te verzamelen. Vaak bezoek ik daartoe de plaats waar iemand het laatst woonde en probeer ik een gesprek aan te knopen met mensen in de buurt. Soms ga ik op zoek naar een betekenisvol voorwerp. Makkelijk is dat niet, want veel is er bij een eenzaam overlijden vaak niet geweten of te vinden. Bovendien ben je ook begrensd in de tijd.’ 

Met het weinige of ‘de peulschil van iemands leven’ gaat een van de dichters verbonden aan De Eenzame Uitvaart vervolgens aan de slag. Tania: ‘In Brugge kunnen we een beroep doen op onder andere Herman Leenders, Frederik Lucien De Laere of Delphine Lecompte. Een van hen schrijft dan een persoonlijk gedicht dat recht probeert te doen aan het ‘onbekende’ leven. Dat wordt tijdens de uitvaart voorgelezen. Op die manier wordt een soort van ritueel gecreëerd voor iets wat moeilijk te begrijpen is.’

‘Het lijkt weinig,’ geeft Tania toe, ‘maar dat ene moment en die paar woorden maken wel degelijk een groot verschil. Niemand verdient een afscheid zonder stem. Na afloop maak ik zelf een kort verslag van de zoektocht en de uitvaart. Die teksten, samen met de gedichten, worden anoniem verzameld op de website van De Eenzame Uitvaart. Zo ontstaat een discreet maar tastbaar archief, een plek waar verhalen blijven bestaan die anders onzichtbaar verdwijnen.

Toen Tania in 2018-2019 stadsdichter van Brugge was, schreef ze zelf een gedicht voor wie eenzaam sterft. Tijdens de lockdownperiode in 2020 lanceerde ze het gedicht ‘Als de tijd daar is …’ waarbij inwoners van Brugge werden uitgenodigd het eerste vers zelf aan te vullen en Tania vervolgens een passend beeld creëerde. Honderden mensen reageerden.

‘Toch gaat een eenzame uitvaart over meer dan poëzie’, meent Tania. ‘Het project laat zien hoe literatuur en kunst sociale verbinding kunnen versterken. In de westerse samenleving duwen we de dood vaak weg, maar net als het leven is het een existentieel thema. De dood hoort bij ons bestaan. Een eenzame uitvaart legt bloot hoe we als samenleving omgaan met de dood.Terwijl technologie en kapitalisme in snel tempo toenemen, verschralen persoonlijke contacten en sterven almaar meer mensen in stilte. Dat maakt me soms bang. Ik vind het belangrijk dat een eenzame uitvaart me blijft raken. Als het routine wordt, is er iets niet pluis.’

Info: www.eenzameuitvaart.be