Waarom vieren de ene christenen 6 januari en de andere 7 januari?

Hier volgt een kort lesje in de chronologie, de wetenschap van de datering en de tijdberekening. De christenen wereldwijd belijden immers de eenheid der christenen, ze bidden ervoor en ze streven ernaar… maar telkens ze op allerlei verschillende dagen feestvieren blijkt hoeveel – historische – verdeeldheid er nog is.

Lucas

Het verhaal van de geboorte van Jezus in Bethlehem, waar zijn moeder Maria hem in een doek wikkelde en in een voederbak legde ‘omdat er voor hen geen plaats was in het gastverblijf van de stad’, hebben we van de eerste twee hoofdstukken de evangelist Lucas. Van deze evangelist is het zogenaamde ‘kindheidsevangelie’: de aankondiging door de engel Gabriel, de zwangerschap van zowel nicht Elisabet als Maria en hun onderlinge ontmoeting, de geboorte van Johannes en van Jezus, en de herders die de pasgeboren Messias opzochten. Niets bij Lucas over ‘drie magiërs uit het Oosten’ die een ster hadden zien opgaan en ‘de pasgeboren koning van de Joden’ eer wilden bewijzen.

Epifanie

Over deze drie magiërs – die wij intussen Driekoningen noemen en die wij in de rooms-katholieke Kerk vandaag vieren – wordt alleen in het tweede hoofdstuk van het evangelie van Matteüs verteld; we vinden er bij zijn drie collega’s niets van terug. Lucas heeft het in zijn kindsheidsevangelie, na het verhaal over de engelen en herders, meteen over een andere Epifanie- of Openbaringsmoment, namelijk toen Jozef en Maria hun eerstgeborene conform de Wet naar de Tempel brachten om hem daar aan de Heer toe te wijden, en toen Simeon en Hanna het kind als de Messias erkenden. Matteüs daarentegen vertelt in zijn derde hoofdstuk meteen over een ander Openbaringsmoment: de doop van Jezus door Johannes in de Jordaan, waar uit de hemel klonk: ‘Dit is mijn geliefde Zoon, in hem vind ik vreugde.’

Doop in de Jordaan

Ook Marcus begint zijn evangelie met de doop in de Jordaan. En de stem uit de hemel openbaart precies hetzelfde: ‘Jij bent mijn geliefde Zoon, in jou vind ik vreugde.’ Parallel bij de evangelist Johannes. In zijn beroemde ‘In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God’-proloog zegt Johannes de Doper al in vers 33-34 zeer stellig: ‘Nog wist ik niet wie hij was, maar hij die mij gezonden heeft om met water te dopen, zei tegen mij: ‘Wanneer je ziet dat de Geest op iemand neerdaalt en blijft rusten, dan is dat degene die doopt met de heilige Geest.’ En dat heb ik gezien, en ik getuig dat hij de Zoon van God is.’ We hebben dus drie Openbaringsmomenten: de geboorte van Jezus, de opdracht in de Tempel, en de doop van de Heer.

Sol Invictus

Nergens in de evangelies staat iets vermeld over de tijd in het jaar van al deze gebeurtenissen… tenminste niet volgens de gangbare Romeinse tijdrekening. (Mia Van Gool zal in een boek over Lucas’ kindsheidsevangelie dat Otheo eind november presenteert, uitgebreid uiteenzetten dat het wel denkbaar is om de gebeurtenissen te situeren in de joodse organisatie van een kalenderjaar.) Het is pas toen keizer Constantijn de Grote en zijn opvolgers het christendom als hun godsdienst en daarna als staatsgodsdienst aannamen, dat de nood ontstond om het Romeinse winterwendefeest – Sol Invictus of Onoverwonnen Zon genaamd –, dat sinds 274 op 25 december werd gevierd, te christianiseren. Voortaan werd dat de geboortedag van Jezus. 

Oosterse en orthodoxe tradities

Nu zijn er zowel in het Westen als in het Oosten Kerken die deze geboortedag vieren. Gisterenavond en vandaag bijvoorbeeld komen Armeens-apostolische christenen uitdrukkelijk bijeen rond de kerststal, want zij vieren het verhaal zoals Lucas het vertelt. Maar aangezien zij in de vierde eeuw niet tot de Romeinse invloedssfeer behoorden, hebben zij de geboorte nooit herdacht op de dag waarop de Romeinse keizers destijds Sol Invictus vierden. Bovendien combineren zij het feest van de geboorte in Bethlehem met de beide andere Openbaringsmomenten. Daarom wordt in hun liturgie nu ook uitdrukkelijk het doopwater gezegend. Sommige Kerken die vandaag feest vieren, vieren dus wel degelijk Kerstmis… én Epifanie én de Doop van de Heer, alles tegelijk.

Orthodoxe Epifanie

Er zijn ook christelijke Kerken die niet de geboorte maar alleen de Epifanie vieren. Het Griekse ἐπιφάνεια betekent ‘verschijning’. God ‘heeft ons gered en ons geroepen tot een heilige taak, niet op grond van onze daden, maar omdat hij daartoe uit genade besloten had. Deze genade was ons al voor alle tijden gegeven in Christus Jezus, maar nu is ze bekend geworden doordat onze redder Jezus is verschenen’, legt Paulus uit in zijn tweede brief aan Timoteüs. En wanneer is Jezus voor het eerst openbaar verschenen? Met de Doop in de Jordaan. Daarom zingt de priester in de orthodoxe liturgie als hij morgen het ‘mindere water’ zegent: ‘Hoor ons, Heer, die het zich verwaardigde om in de rivier de Jordaan gedoopt te worden, en zo het water heilig maakte.’

Kalenders

Alsof het al niet ingewikkeld genoeg was, is er ook nog het kalenderprobleem. In 1582 verbeterde paus Gregorius XIII de toenmalig juliaanse kalender, omdat het kalenderjaar in die juliaanse kalender te veel afweek van de gemiddelde omloop van de aarde om de zon en dus van de seizoenen. Concreet voerde Gregorius XIII het huidige systeem van de schrikkeljaren in (schrikkeljaar als de datum deelbaar is door 4, maar niet door 100 en wel weer door 400) en schrapte hij bij pauselijk decreet 10 dagen: op donderdag 4 oktober 1582 volgde vrijdag 15 oktober. Intussen werd die gregoriaanse kalender stap voor stap wereldwijd de standaard (de Sovjetunie voerde hem in 1920), maar het is normaal dat niet alle oosterse en orthodoxe Kerken deze ingreep van Rome accepteren.

Neo-juliaans

Concreet wil dat zeggen dat het voor Kerken die de juliaanse kalender zijn blijven volgen, morgen 7 januari Kerstmis is, want voor hen is dan 25 december. Dat is bijvoorbeeld het geval voor de orthodoxe kloosters op het schiereiland Athos of voor de Russisch-orthodoxe of de Servisch-orthodoxe Kerk. De meeste orthodoxe Kerken hanteren intussen voor Kerstmis en de daaropvolgende feesten een herziene – de zogenaamd neo-juliaanse – kalender, die in 1923 werd ontwikkeld en astronomisch nog nauwkeuriger is dan de gregoriaanse, waarmee hij tot 1 maart 2800 trouwens gelijkloopt. Enkele oosterse Kerken (zoals de Syriaaks-orthodoxen) of orthodoxe Kerken (zoals de Fins-orthodoxen) gebruiken echter alleen de gregoriaanse kalender.

Feest

Rooms-katholieken vieren dus vandaag Driekoningen, Armeens-apostolische christenen vieren Kerstmis én Epifanie én de Doop van de Heer. Verschillende orthodoxe christenen vieren vandaag de Epifanie, andere orthodoxe christenen vieren morgen Kerstmis. En sommige Kerken die de juliaanse hanteren en morgen Kerstmis vieren, zien al uit naar het grote Theofanie-feest (‘Openbaring van God’ of ‘doop van de Heer’) op 19 januari. Maar telkens, zowel in de kerk al errond: feest! Er is bovendien ook de Grieks-orthodoxe traditie van het nieuwjaarsbrood of Basileus-brood – Βασιλόπιτα of Vasilopita – waarvoor metropoliet Athenagoras van België allen zondagmiddag 11 januari 2026 om 16 uur in zijn kathedraal aan de Brusselse Stalingradlaan uitnodigt.