Waarom de seksuele moraal van de Kerk ondergeschikt is aan sociale kwesties

 ‘Soms lijkt de morele boodschap van de Kerk alleen maar over seks te gaan’, zei paus Leo XIV onlangs. En hij voegde eraan toe: ‘Er zijn volgens mij veel grotere, belangrijkere kwesties, zoals rechtvaardigheid, gelijkheid, vrijheid van mannen en vrouwen, vrijheid van godsdienst, die allemaal voorrang zouden moeten krijgen.’ De eenheid of verdeeldheid van de Kerk zou niet mogen afhangen van haar leer over seksualiteit en relaties, zei hij nog.

Volgens Jean-Pascal Gay, hoogleraar Geschiedenis van het christendom aan de UCLouvain, deed paus Leo de uitspraak niet alleen uit pastorale overwegingen, maar ook bewust of onbewust ook vanuit de kerkelijke leer zelf. Dat schrijft hij in een opiniestuk in La Croix. ‘Voor sommigen lijken zijn uitspraken misschien subversief, maar voor een theoloog uit de 16de eeuw was het nog volkomen vanzelfsprekend.'

‘De geschiedenis toont aan dat de focus van het katholicisme op de seksuele moraal noch een constante, noch een traditioneel gegeven is. Het is een historische verschuiving met een specifieke datum.’

Een vergeten hiërarchie

Abortus, anticonceptie, homoseksualiteit en echtscheiding zijn de terreinen waarop katholieke instellingen vaak een opvallende strijd hebben geleverd. Zo zijn er getuigenissen van biechtvaders die wijzen op de aanzienlijke plaats die masturbatie inneemt in de biecht. Maar dat is dus niet van alle tijden.

‘Vóór de 17de eeuw wijdden casuïsten (die specifieke ethische casussen onderzoeken) het grootste deel van hun energie niet aan de zonden van het vlees, maar aan kwesties van recht en gerechtigheid. De overtuiging was thomistisch: gerechtigheid had voorrang op kuisheid, omdat de sociale impact groter is.’ Volgens de grote theoloog Gabriel Vásquez was sodomie om die reden minder ernstig dan diefstal, geeft de kerkhistoricus aan.

Ommekeer in de 17de eeuw

De oorzaken van die evolutie in de 17de eeuw zijn eerder structureel dan theologisch, legt Gay uit. Naarmate de Kerk terrein prijsgaf aan de ontluikende staat, compenseerde zij dit door haar aanspraak op het innerlijke leven van het individu en het terrein van het geweten en daarmee ook het lichaam.

‘In het midden van de 17de eeuw stelde dominicaan Vincent Baron dat de ernst van de zonde moest worden afgemeten aan de afstand tot de natuurwet. De jezuïet Théophile Raynaud was expliciet: de seksuele zonde was de vijand waartegen de gelovigen met de grootste vastberadenheid moesten strijden. De seksuele overtreding werd het archetype van de zonde. De hiërarchie van de deugden, die gerechtigheid boven kuisheid plaatste, werd geruisloos omgekeerd.

Deze datering brengt de kerkhistoricus tot de vaststelling dat de focus van de kerkelijke leer op seksualiteit geen reactie is op de seksuele bevrijding in de westerse samenleving in de twintigste eeuw. Ze gaat er drie eeuwen aan vooraf en is het product van een specifieke historische situatie waarin de Kerk haar zeggenschap over de sociale wereld inruilde voor een heerschappij over het geweten. Ze was theologisch gezien zeker niet onvermijdelijk. 

Tijd voor reflectie

Lees ook

Nieuw rapport studiegroep wereldsynode laat gelovige homoseksuelen aan het woord

Lees het volledige nieuwsitem

De oorzaken van deze verschuiving zijn vandaag achterhaald. Het is dan ook tijd voor reflectie daarover. ‘Wanneer paus Leo zegt dat rechtvaardigheid, gelijkheid en vrijheid belangrijker zijn dan seksualiteit, herformuleert hij – in hedendaagse taal, zonder theologische ballast – precies de hiërarchie van de deugden die Vásquez in de zestiende eeuw verdedigde en die in de zeventiende eeuw op zijn kop werd gezet. Rechtvaardigheid jegens de ander gaat voor op kuisheid jegens zichzelf. De naaste gaat voor het eigen lichaam.’

Het resultaat van drie eeuwen opbouw van het katholieke morele systeem is echter niet zonder blijvende gevolgen. Het vormde immers vele generaties van kerkleiders en theologen. De kerkhistoricus besluit dan ook: ‘Leo XIV stelde bijna terloops een essentiële diagnose, met een opvallend directe helderheid, ook in vergelijking met zijn voorganger. Blijft het bij een loze oproep of geeft de paus een horizon aan? Die vraag mogen we stellen en met enige hoop observeren.’ (LW)

Bron: La Croix