De kunst van het sterven – ‘De dood van een vrek’ door Jheronimus Bosch [Bezielde Beelden]

Waarom wilden mensen in de middeleeuwen zo nadrukkelijk naar de dood kijken? Wat zagen zij misschien scherper dan wij?

In het filmpje nemen we twee sterfbedscènes van Jheronimus Bosch als gids. Bosch schildert meer dan een laatste ogenblik. Hij laat zien hoe de dood onthult waarvoor een mens werkelijk geleefd heeft. Zo wordt de oude ars moriendi – de kunst van het sterven – ook een oefening voor het leven.

Beelden van de dood in de kunst

De dood verschijnt in religieuze kunst in veel gedaanten: als waarschuwing, spiegel, oordeel, troost of oefening in loslaten. In deze carrousel verkennen we enkele terugkerende beeldmotieven rond sterfelijkheid en sterven. 

De dood van Christus laten we hier bewust buiten beschouwing. Die vormt in de christelijke kunst een eigen beeldwereld.

Om bij stil te staan

Religieuze kunst wil niet alleen bekeken worden. Soms vraagt ze ook dat wij onszelf laten bekijken. Deze vragen kunnen helpen.

1. Hoe ga ik zelf om met de dood?
   Houd ik haar liever op afstand, of heb ik haar soms echt in de ogen gekeken?
2. Wat maakt mij minder vrij?
   Waar klamp ik mij aan vast: bezit, controle, erkenning, gelijk, veiligheid, zelfbeeld, succes?
3. Wanneer merk ik iets van innerlijke vrijheid?
   Zijn er momenten waarop hoop, nederigheid, vertrouwen of onthechting sterker worden dan angst en kramp?
4. Wat kan die vrijheid voeden?
   Welke vorm van stilte, gesprek, gebed, vergeving of eenvoud maakt mij vrijer tegenover wat ik ooit moet loslaten?
5. Waar valt er licht binnen?
   In De dood van een vrek straalt er licht vanuit het kruis de kamer binnen. Waar merk ik in mijn eigen leven een klein teken van hoop, richting of genade?

Meer weten

• Ed Hoffman, Jheronimus Bosch en de Ars Moriendi
• John Oliver Hand & Martha Wolff, Early Netherlandish Painting. National Gallery of Art, Washington, 1986, 272 pagina's, gratis pdf-download.
• Google Arts & Culture, Death and the Miser
• Philippe Ariès, Het beeld van de dood. SUN, 2003, ISBN 9789058750860, 240 pagina's.

Beeldbronnen

• Envato
• Evert Collier, Vanitas, 1663
  National Museum of Western Art, Tokyo, CC via Wikimedia Commons
• Jan van Kastav, Dodendans, 1490 (replica)
  Nationale Galerij van Slovenië, CC via Wikimedia Commons
• Pieter Bruegel de Oude, De triomf van de dood, ca. 1562
  Museo del Prado, CC via Wikimedia Commons
• Het sterfbed van de rijke man, ca. 1550-1574
  CC Rijksmuseum Amsterdam
• Het sterfbed van Maria, ca. 1500
  CC Rijksmuseum Amsterdam
• Jacques Le Boucq, Portret van Jheronimus Bosch, ca. 1550
  Bibliothèque municipale d'Arras, CC via Wikimedia Commons
• Jheronimus Bosch, De zeven hoofdzonden en de vier laatste dingen, ca. 1505–1510
  Museo del Prado Madrid, CC via Wikimedia Commons
• Breviarium Grimani, ca. 1520
  Biblioteca Nazionale Marciana, Venetië, CC via Internet Culturale
• Ars moriendi, ca. 1475
  Basel Universitätsbibliothek, CC via Wikimedia Commons
• Jheronimus Bosch, De dood van een vrek, ca. 1490
  National Gallery of Art, Washington D.C. (Samuel H. Kress Collection), CC via Wikimedia Commons
• Giovanni Martinelli, De dood komt aan de bankettafel, ca. 1635
  New Orleans Museum of Art, CC via Wikimedia Commons
• Pieter Claesz, Stilleven met een schedel en een ganzenveer, 1628
  Metropolitan Museum of Art New York, CC via Wikimedia Commons
• Gebedenboek van Dresden, ca. 1480-1485
  Getty Center, CC via Wikimedia Commons
• Jan Cornelisz. Vermeyen, Het laatste sacrament, ca. 1545
  CC Rijksmuseum Amsterdam
• Hendrick Hondius, De Dood met een zandloper en een pijl, 1610
  CC Rijksmuseum Amsterdam
• Frans Francken II, De dood en de vrek, 17de eeuw
  Chrysler Museum of Art Norfolk Virginia, CC via Wikimedia Commons
• Johann Elias Ridinger, Memento mori, ca. 1760
  Musée des Arts Décoratifs, CC via Wikimedia Commons