De Laatste Missionaris: na Aurel Brys schrijven Indiase jezuïeten het verhaal verder [video]

'Toen ik in 1965 vertrok, zeiden we op de luchthaven van Zaventem: ‘Tot in de hemel.’  Zo herinnert jezuïet Aurel Brys zich in de documentaire De Laatste Missionaris zijn vertrek naar India. Wie in die jaren als Vlaamse jezuïet naar de missie in Ranchi trok, hield er rekening mee dat hij voorgoed afscheid nam. Zelf spreekt Brys niet over een offer. 'Het was geen groot offer. Het was een roeping.'

Brys groeide op in Ooigem als jongste van zes kinderen. Al op school wist hij dat hij priester wilde worden. Later groeide ook het verlangen om missionaris te worden. Waarom precies India? Daar heeft hij zelf geen sluitend antwoord op. 'Ik weet niet waarom, maar India trok mij aan.'

De laatste van 529

Bijna zestig jaar zou Brys in India blijven. Hij trad er in het spoor van Constant Lievens, de West-Vlaamse jezuïet die aan het einde van de 19de eeuw opkwam voor de grondrechten van de inheemse adivasi in Chotanagpur. Dertig jaar lang gaf Aurel leiderschapsvorming aan leken in de dorpen.Voor hem ging missionering vooral over 'hun leven delen'.

Om gezondheidsredenen keerde hij uiteindelijk terug naar België. Een echt afscheid van India kwam er toen niet. Daarom besloot hij op zijn 86ste nog één keer terug te keren naar Ranchi, zoals hij het zelf uitdrukt: 'om in schoonheid af te ronden'.

Hij reisde samen met Marc Desmet sj, regionaal overste van de jezuïeten in Vlaanderen en Nederland, de Nederlandse jezuïet en diaken Bastiaan Van Rooijen en drie universiteitsstudenten: Chloé Somers, Lander Vandenborre en Emoa Van Deyck. In totaal werkten 529 Vlaamse jezuïeten in deze Indiase missie. Brys was de laatste van hen.

Studenten zien hun beeld van missionering kantelen

De Laatste Missionaris kijkt niet alleen terug. Door drie jonge studenten mee te nemen naar India confronteert de documentaire ook hedendaagse ideeën over missionering met wat zij ter plaatse aantreffen. De dankbaarheid die ze tijdens de reis ontmoeten, verrast hen. 'Ik dacht dat missionarissen religie gingen opdringen. Die idee is helemaal onderuit gegaan', zegt een van hen.

Een andere student vertelt dat ze missionarissen voor de reis vooral associeerde met de koloniale geschiedenis. De ontmoetingen in India maken het beeld complexer. Ook Brys zelf kijkt kritisch naar bepaalde maatschappelijke structuren die hij in India leerde kennen. Vooral het kastensysteem, dat mensen volgens afkomst indeelt, bleef hem tegenstaan.

Het vuur brandt verder

Met het vertrek van de laatste Vlaamse missionaris verdwijnt het verhaal niet. Wat ooit door Europese missionarissen werd begonnen, wordt vandaag volledig door Indiase jezuïeten gedragen.

In Jharkhand zijn volgens de documentaire ongeveer duizend jezuïeten actief, verspreid over vier provincies. De reizigers komen er terecht in geloofsgemeenschappen waar zondagsvieringen duizenden mensen samenbrengen en muziek en dans een belangrijke plaats innemen.'Het geloof leeft dus en het vuur brandt', klinkt het bij een Indiase jezuïet.

Een symbolisch moment volgt wanneer een kruis en paternoster van Constant Lievens, die in de jezuïetenarchieven in Heverlee werden bewaard, naar Ranchi worden gebracht. 'Voor ons is Lievens door dit kruis terug onder ons', klinkt het.

Het is een beeld dat de titel van de documentaire een andere betekenis geeft. Met Aurel Brys verdwijnt de laatste Vlaamse vertegenwoordiger van een lange missionaire traditie uit India. Maar de lokale Kerk die mee uit die geschiedenis groeide, schrijft zelf verder aan haar verhaal.

Een Kerk onder druk

De documentaire laat tegelijk zien dat die Kerk in een complexe omgeving leeft. Christenen vormen in India een kleine minderheid. De documentaire besteedt aandacht aan de druk die christelijke gemeenschappen ondervinden in een klimaat van groeiend hindoenationalisme. Ook de beperkte toegang tot gezondheidszorg komt aan bod.

Daardoor wordt De Laatste Missionaris meer dan het portret van één  missionaris. De film stelt ook vragen over wat missionering heeft betekend, hoe jonge mensen vandaag naar die geschiedenis kijken en wat er overblijft wanneer de buitenlandse missionarissen vertrekken.

‘Ik mis India’

Aan het einde van zijn reis keert Brys opnieuw naar België terug. Dat hij India mist, verbergt hij niet. Toch twijfelt hij niet aan zijn beslissing om hier te blijven.

De Laatste Missionaris is een documentaire van Leo A. De Bock en ging op 28 september in première in de Oude Abdij van Drongen. 

Bekijk ook: meer verhalen uit India

Tijdens dezelfde reis maakte Leo A. De Bock ook een reeks kortere reportages. Daarin komen mensen aan het woord die elk vanuit hun eigen achtergrond een ander licht werpen op geloof, samenleving en het werk van de jezuïeten in India.

De geschiedenis en aanwezigheid van de jezuïeten in India is een van de meest omvangrijke en invloedrijke missieverhalen ter wereld. Vandaag de dag telt de Jezuïetenconferentie van Zuid-Azië ongeveer 4.000 jezuïeten, wat neerkomt op bijna een kwart van het totale aantal jezuïeten wereldwijd. 

De jezuïeten hebben een diepe stempel gedrukt op het Indiase onderwijs, de emancipatie van gemarginaliseerde groepen waaronder de Adivasi (in stamverband levende oorspronkelijke bewoners) en de gezondheidszorg. 

Regionaal overste van de jezuïeten in de Lage Landen Marc Desmet s.j. reisde samen met Leo A. De Bock van Otheo naar Goa en Chennai (het vroegere Madras). Ze spraken er met Indiase jezuïeten over leven en werken in een India waar christenen in de verdrukking zijn. Hoewel de Indiase grondwet officieel godsdienstvrijheid en India definieert als een seculiere staat, staat deze vrijheid al jaren en almaar meer onder grote druk door toedoen van de hindoenationalistische partij BJP.

• Jezuïeten in India. Otheo sprak met Rinald D'Souza, Xavier Centre of Historical Research (XCHR) in Goa, India
• Jezuïeten in India. Otheo sprak in Chennai met Dr. Valerian Mendonca

• Jezuïeten in India. Otheo sprak met Anthony Noronha, een Indische advocaat en jezuïet