Waarom het ignatiaans gesprek in de Geest de rijkdom van andere religieuze tradities kan gebruiken

De Vlaamse theoloog Inigo Bocken nam deel aan een internationaal seminarie van de katholieke universiteit van Peru, een initiatief van de Duitse zuster Birgit Weiler, die daar doceert. Theologen en religieuzen uit benedictijnse, karmelitaanse, dominicaanse, franciscaanse en ignatiaanse tradities kwamen er samen rond één vraag: wat kunnen de spirituele tradities van ordes en congregaties bijdragen aan een synodale Kerk?

Heel snel werd duidelijk dat de Kerk een veel rijker repertoire bezit dan enkel de ignatiaanse methode van het gesprek in de Geest. ‘Juist voor de Kerk in Vlaanderen en de Lage Landen, waar het synodale proces nu concreet vorm moet krijgen, lijkt mij dat een waardevolle inbreng’, zegt Inigo Bocken, hoogleraar mystieke theologie faculteit Theologie en Religiewetenschappen aan de KU Leuven en wetenschappelijk medewerker van het Titus Brandsma Instituut RU Nijmegen. Lees het interview.

Denken we te eenzijdig over synodaliteit?

Inigo Bocken • Synodaliteit wordt vaak verbonden met luisteren en het gesprek in de Geest: deelnemers geven elkaar ruimte en proberen samen te verstaan wat de Geest hun zegt. Dat is waardevol, maar het is niet de hele traditie. Wie één praktijk tot model verheft, maakt de synodale ervaring van de Kerk smaller dan zij is.

Kun je kort schetsen welke spirituele tradities andere ordes kennen om tot synodaal bestuur te komen?

Zeker, religieuze ordes en congregaties bewaren een breed spectrum van synodaal bewustzijn. Zo beoefenen benedictijnen het gemeenschappelijk lezen en luisteren binnen een duurzame levensgemeenschap. Karmelieten kennen de contemplatieve onteigening van het eigen weten. Dominicanen zoeken waarheid door studie, argumentatie, disputatio en broederlijke correctie. Franciscanen verbinden minderheid en broederschap met kapittels, verkiezingen en de telkens nieuwe lezing van de Regel. De ignatiaanse traditie ontwikkelde verfijnde praktijken van onderscheiding en besluitvorming.

Vrouwelijke religieuze congregaties hebben bovendien, vaak buiten het centrum van de kerkelijke macht, vormen van gezamenlijk leiderschap, missie en gedeelde verantwoordelijkheid ontwikkeld.

Kun je dat concreter maken?

Het gesprek in de Geest nodigt uit te luisteren naar elkaar en naar wat de Geest door de gemeenschap heen zou kunnen zeggen. Stilte voorkomt daarbij dat het gesprek een debat van posities wordt. De ignatiaanse onderscheiding vraagt bovendien vanuit welke geest een antwoord wordt gezocht: leidt een beweging tot grotere vrijheid en gemeenschap, of wordt zij gevoed door angst en zelfbehoud?

Andere tradities verdiepten dit luisteren. Zo verbond de Argentijnse benedictijn Enrique Contreras op het seminarie de traditie van lectio divina (geestelijk lezen) met memoria Dei en vita communitatis. Geestelijk lezen vraagt tijd, herhaling en een gemeenschap waarin het gelezene kan doorwerken: de lezer legt niet alleen de tekst uit, de tekst vormt ook de lezer. Misschien moet een synodale Kerk daarom niet alleen samen leren spreken, maar ook samen leren lezen.

Maricarmen Bracamonte plaatste dit luisteren in de spanning tussen ratio en intellectus: de mystieke traditie verwerpt de rede niet, maar leert haar erkennen dat de werkelijkheid groter is dan onze begrippen. In mijn bijdrage over Teresa van Ávila, Johannes van het Kruis en Titus Brandsma stond centraal dat contemplatie meer is dan stil worden. Met Brandsma zou je kunnen spreken van contemplatio in actu: contemplatie wordt waar in het handelen waarin zij gestalte krijgt.

Kunnen we al die tradities met elkaar verzoenen?

Soms spreken bepaalde aspecten elkaar tegen en dan is het net interessant om ze niet enkel naast elkaar te laten bestaan, maar ze ook elkaar te laten aanvullen en corrigeren.

Geef eens een voorbeeld?

Het kan gebeuren dat een gesprek in de Geest niet leidt tot onderscheiding, maar dat tegenspraak of onduidelijkheid blijft bestaan. Wat dan? In de karmelitaanse sessie gaven pater Nepi Willemsen en zuster Rosario Purilla daar concrete antwoorden op.

Willemsen pleitte voor besluiten ad experimentum: er wordt werkelijk beslist, maar men spreekt af later terug te komen op de vruchten, zodat een tegenstem nog kan meebepalen hoe een besluit wordt uitgevoerd. Zuster Rosario vertelde hoe haar congregatie na bijna negen jaar voorbereiding besloot een herstructurering níét door te voeren, omdat de gedeelde verantwoordelijkheid nog ontbrak. Ook dat was een besluit.

De dominicaanse traditie bracht een ander register binnen. Waarheid wordt ook gezocht door vragen te stellen, argumenten te toetsen en elkaar tegen te spreken. In de disputatio is verschil geen storing, maar kan het zichtbaar maken wat een gemeenschap nog niet heeft begrepen. Thomas Eggensperger herinnerde aan de correctio fraterna, die volgens Thomas van Aquino een verplichting van de liefde kan zijn. Zonder luisteren wordt correctie een machtsgreep; zonder correctie wordt luisteren gemakkelijk een beleefde bevestiging van bestaande posities.

Ging het seminarie alleen over gespreksmethodes?

Nee, goede intenties en aandachtige gesprekken zijn kwetsbaar wanneer institutionele vormen ontbreken. Wie mag deelnemen en de agenda bepalen? Wie beslist? Wat gebeurt er wanneer een besluit schadelijke gevolgen heeft? Ook die aspecten kwamen aan bod op het seminarie. En ook hier hadden de diverse religieuze orden en congregaties inzichten te bieden. 

Cynthia Folquer liet zien hoe de dominicaanse traditie spiritualiteit en bestuur verbindt: studie, gebed en tafelgemeenschap staan er naast kapittels, verkiezingen en tijdelijke ambten. Consensus neemt verschil serieus, maar heft de noodzaak tot besluiten niet op; soms is een geheime stemming nodig. Ook jaarverslagen, begrotingscontrole, externe audits en maatregelen tegen misbruik rekende zij tot een spiritualiteit van bestuur. Transparantie kan een vorm van waarachtigheid zijn.

De franciscaan Jacinto Lisowski benaderde dezelfde kwestie vanuit het kapittel. Gebed is daar niet de vrome opening waarna het echte werk begint; omgekeerd mag een correcte procedure niet met de wil van God worden vereenzelvigd. Spiritualiteit wordt toetsbaar in de wijze waarop een gemeenschap spreekt, macht verdeelt en verantwoording aflegt.

En dan komt klerikalisme bloot te liggen.

Inderdaad. Klerikalisme ontstaat niet alleen wanneer geestelijken te veel macht bezitten. Het verschijnt ook wanneer zij geacht worden over de ultieme theologische kennis te beschikken, terwijl leken, vrouwen en lokale gemeenschappen slechts ervaringen mogen aanleveren. 
Institutionele asymmetrie moet gepaard gaan met epistemische wederkerigheid. Een ambtsdrager draagt een bijzondere verantwoordelijkheid, maar bezit niet alle relevante kennis. Degenen die de gevolgen van een beslissing dragen, kunnen waarnemen wat vanuit het centrum onzichtbaar blijft.

Zuster Daniela Canavina sprak over het menselijke weefsel waarin evangelie en leven elkaar ontmoeten, en verbond dit met de franciscaanse minoritas: de bereidheid zich het Woord en de werkelijkheid niet toe te eigenen. In de ontmoeting met de melaatse ontvangt Franciscus niet alleen; de ontmoeting verandert wat hij kan zien, weten en verlangen. De stem van een uitgesloten mens mag niet automatisch met de stem van God worden vereenzelvigd. Ook ervaring moet worden geïnterpreteerd. Maar de ander moet onze vragen en criteria kunnen veranderen. Het is niet genoeg iemand uit te nodigen aan een tafel waarvan agenda, taal en beslissingsmacht al vaststaan.

Zelf studeerde u onder meer over Nicolaas van Cusa. Wat draagt deze 15de-eeuwse kerkhervormer bij?

Over hem ging mijn tweede bijdrage op het seminarie in Lima, Peru. Hij leert dat geen enkele eindige positie de volle waarheid bezit. Ieder inzicht is een waarachtige maar begrensde benadering die door andere perspectieven kan worden gecorrigeerd. Dat geldt ook voor kerkelijke regels en instituties. Trouw aan de bedoeling van een regel kan soms vragen dat zij niet mechanisch naar de letter wordt toegepast.

En zo blijft ook een synodaal besluit leerbaar. Er moet worden beslist; anders wordt onderscheiding eindeloos uitstel. Maar met het besluit eindigt het leren niet. Ontvangst, gevolgen en mogelijke mislukkingen brengen nieuwe kennis voort. Een synodale Kerk durft te handelen zonder haar handelen aan correctie te onttrekken.

Zo verscheen een andere betekenis van harmonie: niet dat alle stemmen hetzelfde zeggen, maar dat zij hoorbaar blijven en zich tot elkaar leren verhouden. Werkelijke eenheid is een gemeenschap die verschil kan dragen en erdoor kan veranderen.

Het seminarie leverde geen afgerond model op, maar liet zien dat geen enkele traditie de volledige grammatica van synodaliteit bezit. Misschien begint een synodale Kerk precies daar: waar mensen samen onderweg blijven, elkaar corrigeren en bereid zijn door de ander te worden veranderd.

Wie is Birgit Weiler, Duitse missiezuster in Peru en drijvende kracht achter het seminarie?

Ze doceert theologie aan de Pontificia Universidad Católica del Perú in Lima, waar het seminarie plaatsvond. Al vele jaren leeft en werkt ze in Peru, en beweegt zij zich tussen verschillende kerkelijke en culturele werelden. Tijdens de lesvrije perioden werkt zij bij de Awajún in het Peruaanse Amazonegebied. Haar theologie van synodaliteit groeit daardoor uit academische reflectie én langdurige aanwezigheid en gezamenlijk leren.

Weiler was nauw betrokken bij het proces rond de Pan-Amazonische Synode van 2019, die de Kerk voor de vraag stelde of zij inheemse volken werkelijk als gesprekspartners en leermeesters kan erkennen. In 2024 werd ze door paus Franciscus benoemd tot consultor van het secretariaat-generaal van de Synode. Daar brengt zij de ervaringen van Latijns-Amerikaanse en Amazonische kerken binnen.

Luisteren betekent voor haar meer dan iedereen gelegenheid geven om te spreken. Het vraagt dat de Kerk zich door andere ervaringen, vormen van kennis en manieren van geloven laat onderrichten en veranderen. Het seminarie in Lima lag dan ook in het verlengde van haar eigen werk: welke geestelijke en institutionele praktijken heeft de Kerk nodig om werkelijk met verschil te leren leven?