Allerheiligen: meer reden tot feest dan je denkt – met o.a. Dürer, Titiaan en Kandinsky

Veel mensen bezoeken op 1 november het kerkhof. Daardoor zijn Allerheiligen en Allerzielen in onze beleving wat door elkaar gaan lopen. Toch hebben beide dagen een eigen betekenis.

Op Allerheiligen, 1 november, viert de katholieke Kerk alle mensen die hun bestemming bij God hebben bereikt. Daar horen de bekende heiligen bij, maar ook ontelbare mensen van wie niemand de naam nog kent. Hun leven is tot vervulling gekomen: ze delen in Gods liefde, bevrijd van wat hen pijn deed of gevangen hield. Het is een vreugdevol feest. Daarom is de liturgische kleur die dag wit.

Op Allerzielen, 2 november, gedenken we de overledenen en bidden we voor hen. We vertrouwen hen toe aan Gods barmhartigheid en vragen dat Hij voltooit wat in hun leven onvoltooid bleef. In de katholieke traditie hoort daarbij de gedachte aan een loutering na de dood, vanouds ‘het vagevuur’ genoemd: een zuivering van wat ons nog verhindert om helemaal in Gods liefde te leven. Allerzielen geeft zo ruimte aan verdriet en gemis, maar ook aan hoop.

De twee dagen horen dus bij elkaar. Op Allerheiligen vieren we dat mensen bij God zijn thuisgekomen. Op Allerzielen bidden we dat al onze overledenen die vervulling mogen vinden. Beide drukken hetzelfde vertrouwen uit: onze verbondenheid met elkaar en met God houdt niet op bij de dood.

Meer weten:

• Allerheiligen en Allerzielen, al je vragen degelijk beantwoord
• Allerheiligen en Allerzielen

De voltooiing is meer dan de bekroning van een geslaagd leven. Wat met mensen wier leven werd afgebroken? Met geleden pijn en onrecht, beschadigde relaties en liefde die onbeantwoord bleef? De christelijke hoop is dat God ook dat wat onvoltooid en gebroken bleef tot vervulling zal brengen.

Dat is moeilijk voor te stellen, en toch hebben kunstenaars eeuwenlang net dat geprobeerd. Met heel verschillende beelden laten ze ons iets aanvoelen van een voltooid leven: een vredevolle stad om in thuis te komen, een tuin bruisend van leven, een rivier als levensstroom, een feestgezelschap rond God. Elk beeld laat iets oplichten van wat mensen ten diepste hopen, zonder die hoop ooit helemaal te kunnen vatten.

Na de geordende hemelse gezelschappen van de oude meesters lijkt Allerheiligen II van Wassily Kandinsky chaotisch. Kleuren botsen, vormen tuimelen over elkaar. Je vindt er niet meteen de rust die je met de hemel zou verbinden. Toch staat dit werk uit 1911 dichter bij de religieuze traditie dan je op het eerste gezicht zou denken.

Kandinsky was gefascineerd door Bijbelse beelden van ondergang en vernieuwing. In de jaren waarin hij steeds abstracter ging schilderen, keerde hij herhaaldelijk terug naar onderwerpen uit Openbaring. De oude wereld die uiteenvalt en een nieuwe werkelijkheid die zich aandient: daarin herkende hij ook een verlangen naar geestelijke vernieuwing in zijn eigen tijd.

Daarbij zocht hij naar een beeldtaal die de toeschouwer vanbinnen kon raken. Kleur, lijn en beweging konden volgens hem iets uitdrukken waarvoor herkenbare voorstellingen alleen niet volstonden. Zoals muziek je kan ontroeren zonder iets af te beelden, zo kon ook schilderkunst een geestelijke ervaring oproepen.

Je hoeft bij dit werk dus niet meteen elk detail te kunnen thuisbrengen. Laat je ogen eerst langs de kleuren en lijnen bewegen. Waar ervaar je spanning, waar ruimte? Wat trekt je aan, wat brengt je uit evenwicht? Naast de oude meesters kan Kandinsky ons zo een andere vraag stellen: hoe zou het voelen als de vertrouwde wereld opengaat voor iets radicaal nieuws?

Meer weten: Allerheiligen II toegelicht door het Lenbachhaus (Duits)

Zoals bij andere vriendschappen kan één ontmoeting genoeg zijn om iets op gang te brengen.

1. Vind jouw favoriete heiligen

Een heilige met jouw naam, de patroonheilige van je beroep, een figuur die je bewondert of juist moeilijk begrijpt: het kan allemaal een begin zijn. Hier kun je op zoek:

• Heiligen.net
• Wim Zaal, Alle heiligen: heiligenkalender voor Nederland en Vlaanderen, 1998. Bib, ook tweedehands. 365 portretten van heiligen, levendig geschreven, soms humoristisch en niet overdreven vroom.
• Heilige van de dag in de liturgie

2. Lees de teksten van een heilige

In brieven, gebeden en andere geschriften hoor je de eigen stem van een heilige. Soms verrassend direct en herkenbaar, soms vreemd of weerbarstig. Begin met een korte tekst: een gebed van Franciscus, een brief van Thérèse van Lisieux of enkele gedachten van Augustinus. Lees rustig en blijf even bij een zin die je raakt of een vraag bij je oproept. Wat heeft deze mens jou vandaag te vertellen?

Ontdek 100 gebeden

3. Plaats een aandenken aan een heilige in je omgeving

Een portret op je bureau, een gebed op je nachtkastje, een citaat aan de muur: geef je favoriete heilige een plek in je dagelijkse omgeving. Zo word je af en toe herinnerd aan deze vriend en aan wat je in hem of haar aanspreekt. Eén blik kan genoeg zijn om even stil te vallen, moed te vatten of je aandacht weer op God te richten.

4. Vraag een heilige om gebed

Aan een vriend kun je vragen: wil je voor mij bidden? Zo kun je ook een heilige aanspreken. Vertel eenvoudig wat je bezighoudt en vraag om voor jou of iemand anders te bidden. Daarmee geef je uitdrukking aan het vertrouwen dat de verbondenheid tussen mensen in God verder reikt dan de dood.

5. Vier de feestdag van je heilige

Zet de feestdag van je favoriete heilige in je agenda en maak er iets bijzonders van. Steek een kaars aan, lees een tekst of neem tijd voor gebed. En vier ook gerust uitbundiger: kook een gerecht uit diens geboortestreek, zet bloemen op tafel of nodig vrienden uit om samen te eten. Vertel waarom deze heilige je dierbaar is en hef het glas op jullie vriendschap.

6. Ga op pelgrimstocht naar een heilige

Bezoek een plek waar je favoriete heilige heeft geleefd, een graf of een bedevaartsoord. Het landschap, de gebouwen en de verhalen ter plaatse kunnen je dichter bij die mens brengen. Je hoeft daarvoor niet naar Assisi of Compostella: ook dicht bij huis kun je sporen van heiligen ontdekken. Neem onderweg tijd om stil te staan, te bidden en je te laten verrassen.

Heilig worden: is dat ook iets voor jou? Volgens het christelijke geloof wel. Iedereen is ertoe geroepen. Je hoeft geen kloosterling te zijn of op ideale omstandigheden te wachten. Je kunt beginnen in het leven dat je nu leidt. Heiligheid is geen voorrecht van een geestelijke elite. De uitnodiging geldt ook midden in het werk, het gezinsleven, de zorgen en de rommel van elke dag.

Maar hoe begin je eraan? Met het besef dat God de enige heilige is, de bron van alle heiligheid. Heilig worden begint bij je openstellen voor Hem: je laten liefhebben, je laten raken en veranderen. Je hoeft de liefde waaruit je leeft niet zelf voort te brengen. Je mag haar ontvangen en doorgeven.

Jezus wijst daarvoor een weg aan met het dubbelgebod: God liefhebben met heel je hart, je ziel en je verstand, en je naaste als jezelf (Matteüs 22,37–39). Die twee horen bij elkaar. In gebed maak je ruimte voor God en leer je luisteren. In de ontmoeting met anderen krijgt die ontvankelijkheid handen en voeten. De liefde is de maatstaf van een heilig leven.

Dat wordt concreet in kleine keuzes: aandachtig luisteren terwijl je liever verder zou werken, je ongelijk toegeven, iemand bijstaan die weinig terug kan doen. Soms vraagt de liefde ook dat je een lastig gesprek aangaat of je verzet tegen onrecht. Je kunt jezelf telkens afvragen: welke liefde wordt hier en nu van mij gevraagd?

Wanneer je daarin tekortschiet, kun je je opnieuw tot God keren, vergeving vragen, herstellen wat je kunt en herbeginnen. Gaandeweg kan zijn liefde meer ruimte krijgen in jouw eigen manier van leven. Zo groeit heiligheid: ontvangen, antwoorden en telkens opnieuw beginnen.