Raoul Bauer reanimeert Clovis

Terwijl de nieuwe president Emmanuel Macron zich monarchistische allures aanmeet, is Frankrijk niet alleen verdeeld over de toekomst, maar ook over het verleden. Voor mij begint de geschiedenis van Frankrijk met Clovis, placht generaal Charles de Gaulle in 1965 te zeggen. Mijn land is een christelijk land en ik begin te tellen vanaf het aan de macht komen van een christelijke koning die de naam draagt van de Franken. Drie decennia later, bij de door paus Joannes Paulus II in Reims bijgewoonde herdenking van de doop van Clovis die Jacques Chirac in 1996 opzette, ageerde echter een republikeinse tegenbeweging onder het motto: Clovis n’est pas la France.

In zijn zoektocht - terug in de tijd - naar de grondslagen van de middeleeuwse beschaving zoals hij die in onder meer De twaalfde eeuw: een breuklijn in onze beschaving (1984), De geniale mislukking van de Middeleeuwen (1985) en Een verhaal van vrijheid en macht: Vézelay (1987) zo meesterlijk beschreef, heeft emeritus hoogleraar Cultuurgeschiedenis Raoul Bauer na een standaardwerk over Karel de Grote: een keizer op de grens van twee werelden (2013) nu ook een lijvig boek aan de grote Merovingische vorst gewijd. Bauer gaf zijn nieuwe boek eens te meer een intrigerende ondertitel mee: In de schaduw van twee vrouwen.

Het werkstuk is 'as Bauer as it can be' geworden, met alle pro’s en manco’s van dien.

Raoul Bauer is een historicus uit de oude doos: zowel details als grote lijnen houden zijn aandacht gaande, een overzicht is volledig of het komt bij er hem niet in, een redenering heeft altijd een enerzijds en een anderzijds. Dat heeft de grote verdienste dat wie – in het Nederlands – wil lezen waar de historische discussies over de rol van Clovis in de geschiedenis van de vijfde eeuw, van het christendom, van Frankrijk of van Europa precies over gaan, ruimschoots aan zijn trekken komt. Maar het heeft ook het nadeel dat wie als leek aan de eerste bladzijde van deze klepper begint, niet gegarandeerd de laatste pagina haalt.

Wie echter wel volhoudt, leert onnoembaar veel bij over een aantal belangrijke historische kwesties die zelden zo genuanceerd in onze moedertaal werden behandeld. Moeten we het hebben over een breuk in de vijfde eeuw tussen de Romeinse beschaving en een nieuw – barbaars of donker – tijdperk of was er veel meer continuïteit? Zijn er massaal nieuwe volkeren naar onze streken verhuisd om er de macht over te nemen of gaat het om infiltratie, integratie of zelfs assimilatie? Had Clovis wel degelijk een nieuwe staatsinrichting voor ogen of beschouwde hij zich als een soort Romeinse proconsul, zoals de Salische wet van 511 suggereert? Enzoverder enzovoort …

Slechts één kwestie puurt Bauer nauwelijks uit: wat is precies het verschil tussen de ariaanse ketterij waar Clovis niet en het katholieke geloof waar hij wel voor koos?

En die twee vrouwen uit de ondertitel? Het gaat om de heilige Genoveva die, hoewel alleenstaande vrouw in Parijs, een doorslaggevende rol in de politiek-religieuze geschiedenis van de vijfde eeuw speelde . En om de Bourgondische katholieke prinses Clotilde die om politieke redenen Clovis’ vrouw werd en waarvan de traditie wil dat ze aan de basis van diens bekering tot het katholieke geloof lag. Net zoals keizer Constantijn in 312 een verloren veldslag met hulp van de God van zijn moeder Helena in een overwinning wist te keren, zou Clovis’ overwinning op de Alemannen in Tolbiac in 496 de aanleiding voor zijn doop zijn geweest.

Zou! Want de bronnen over de merovingische vorst zijn zo zeldzaam en stuk voor stuk zo moeilijk te interpreteren, dat er niet alleen een nauwelijks te achterhalen historische Clovis is, maar ook een Clovis die als het ware ontsnapt is aan de geschiedenis. Bauer wijdt niet alleen zijn laatste hoofdstuk aan die Clovis in de herinnering, maar heeft het er eigenlijk het hele boek over. De nauwe verwevenheid tussen historische feitelijkheid en de legendarische werkelijkheid vormt de grote uitdaging voor de historicus die deze Frankische koning wil begrijpen. Wie deze uitdaging aan wil gaan, moet dit werkstuk van de erudiete Raoul Bauer ter hand nemen.

Raoul Bauer, Clovis. In de schaduw van twee vrouwen (ca. 466-511), Davidsfonds, 2016, 256 pagina’s, 27,50 euro.