Eeuwenoude handschriften uit 4 abdijen nu virtueel toegankelijk

734 middeleeuwse manuscripten in één virtuele bibliotheek. Dat is monnikenwerk van vroeger en nu! Vier partners sloegen de handen in elkaar voor het project MMMONK, wat staat voor Middeleeuwse Monastieke Manuscripten - Open Netwerk Kennis.

In het project zijn prestigieuze handschriften (7de tot 16de eeuw!) verzameld van de abdijen van Ten Duinen, Ter Doest, Sint-Baafs en Sint-Pieters. Je kan ze virtueel doorbladeren via het hoogtechnologische International Image Interoperability Framework (IIIF), bijvoorbeeld in de catalogus van de Universiteit Gent.

Historische abdijen en manuscripten

Sint-Baafs (°630) en Sint-Pieters (°650-675) in Gent waren het hele ancien regime door de machtigste abdijen in Vlaanderen. Ten Duinen (°1127) in Koksijde was een van de belangrijkste cisterciënzerabdijen, op gelijke voet met Clairvaux en Fountains. Ook het Brugse Ter Doest (°1174) had een verreikende culturele en religieuze uitstraling.

Ze bezaten dan ook roemrijke bibliotheken. De monniken schreven originele manuscripten en kopieerden werk van grote geesten met de bedoeling kennis door te geven. Met het project MMMONK doen hedendaagse wetenschappers het monnikenwerk van 1000 jaar geleden nog eens over. Want zo kun je het digitaliseren van zoveel bladzijden wel noemen! Een groot deel van de kostbare manuscripten is al online beschikbaar. Het einde van de arbeid is voorzien voor over enkele jaren.

Toptechnologie voor een topcollectie.

Liber floridus, prachtexemplaar

Eén van de allermooiste exemplaren in deze online bibliotheek, is wel het Liber Floridus, zegt Hendrik Defoort, beheerder van de collectie van de universiteitsbibliotheek Gent. Dit werk uit de 12de eeuw is een encyclopedie, samengesteld door Lambertus, een kanunnik aan de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Sint-Omaars. 

Het Liber floridus voert de lezer stap voor stap en met veel prentjes binnen in de toen gekende wereld en de christelijke interpretatie ervan.

Geïllustreerde autografen van twaalfde-eeuwse encyclopedieën zijn zeer zeldzaam. Het handschrift is dan ook beschermd door het topstukkendecreet van de Vlaamse Gemeenschap, stipt Defoort aan.

Voorstelling van de wereld

Lambertus' eigen inbreng zit vooral in de geografische kaarten. De bewoonde wereld, in een cirkel, is verdeeld in 3 continenten: Azië, Europa en Afrika. Op de prent hiernaast (© Universiteitsbibliotheek Gent) zien we enkel Europa, in een kwart cirkel. Ook Lambertus’ eigen land staat erop: Flandria.

Deze kaarten bewijzen dat de middeleeuwers nog wisten dat de aarde rond was, zoals ook al in de oudheid gedacht werd.

Het boek bevat een uitgebreid herboretum (planten) en bestiarium (dieren).

Alles is op weg naar het paradijs

Lambertus staat ook stil bij het mysterie van het bestaan. Hij reflecteert over de constante cyclus van bloei en verval. De joods-christelijke visie bouwt die cyclus om tot een eenmalige kosmische regeneratie: de tijd begon met het licht, na de chaos van de nacht, en ontvouwt zich tot aan de realisatie van het hemelse koninkrijk, het paradijs.

Een middeleeuwse encyclopedie ordent nog niet alfabetisch maar organisch. Kennis zit in het wereldbeeld ingebed. Liber floridus betekent letterlijk: Bloemrijk boek. Wie niet kan volgen, kan altijd nog van de illustraties genieten.

Lambertus ziet zijn encyclopedie als een hemelse weide vol bloempjes die de nieuwsgierigheid van de lezer wekken.

Guldensporenslag en graven van Vlaanderen

Het Liber floridusis belangrijk voor de oudste geschiedenis van het graafschap Vlaanderen. Zo bevat het handschrift het oudste fragment van een grafelijke rekening (voor 1120 geschreven) en een latere toevoeging is één van de vroegste verwijzingen naar de Guldensporenslag in terugvinden. Uiteraard liet Lambertus niet na om de genealogie en de roemrijke daden van de graven van Vlaanderen in zijn boek te verwerken.