Deze Catalaanse traditie maakt elke kerstboom- en stal bijzonder

Een mannetje met een rode pet en een pijp in de mond dat zijn gevoeg doet. Het is de meest opmerkelijke figuur in de meeste kerststallen in Catalonië. Onder de Catalaanse kerstbomen vind je dan weer een boomstronk met een dekentje over zich.

Het kindje Jezus in een kribbe omringd door Maria, Jozef, een os en een ezel, zingende engelen, herders met hun schaapjes en in de verte de drie wijzen die aankomen uit het oosten. Een kerststal in Catalonië verschilt niet zo veel van een kerststal bij ons. Op één klein detail na. Ergens in een hoekje zit een gehurkt mannetje met een rode pet op het hoofd en een pijp in de mond die een grote boodschap doet, de zogenoemde caganer.

De traditie van de caganer ontstond in de achttiende eeuw en vindt zijn oorsprong in het landelijke karakter dat Catalonië toen typeerde. Landbouw was de belangrijkste economische activiteit van de noordelijke Spaanse regio. De caganer werd gezien als een eerbetoon aan het land dat zorgde voor overvloedige oogsten en welvaart. Het figuurtje is een symbool van vruchtbaarheid. Met zijn ‘mest’ zorgt hij ervoor dat de akkers het komende jaar veel vruchten zullen dragen. In landbouwstreken betekende een vruchtbare grond niet enkel voldoende eten en dus gezondheid, maar ook mentale rust. Men hoefde zich geen zorgen te maken over honger. De caganer staat zo symbool voor welvaart, vreugde en geluk.

De caganer wordt tevens gezien als symbool van het evenwicht tussen het sacrale en het alledaagse, een manier om de spiritualiteit van Kerstmis te verbinden met de realiteit van het dagelijks leven. Waren de eerste caganers eenvoudige boerenfiguren, dan vind je ze vandaag terug in alle mogelijke vormen en formaten. Van elke beroemdheid – artiesten, poltici, sporters – is wel een caganer te vinden. Zo kan je zonder probleem een caganer van paus Franciscus in je kerststal plaatsen.

Staat er een caganer in de kerststal, dan bevindt er zich onder Catalaanse kerstbomen steevast een tió de Nadal, een boomstronk voorzien van een lachend gezicht, een rode, Catalaanse baret en een rood dekentje. Net als de caganer is de tio de Nadal een symbool van vruchtbaarheid. Op Kerstdag werd een boomstronk verbrand en werd de as over het veld gestrooid om geluk en bescherming af te smeken voor het volgende jaar. De boomstam staat ook symbool voor het hout waarmee huizen werden verwarmd. Hij brengt licht en warmte, twee begrippen die nauw met Kerstmis zijn verbonden.

Doorheen de eeuwen evolueerde de traditie, die zijn oorsprong vindt in de pre-Christelijke winterzonnewende, tot een kinderfeest. Bij het begin van de advent wordt de tio de Nadal onder de kerstboom geplaatst. Hij krijgt een dekentje over zich zodat hij het lekker warm heeft. Op Kerstavond of met Kerstmis wordt op de boomstronk geslagen met stokken en geeft hij zijn cadeautjes prijs terwijl de kinderen het lied Caga Tió zingen.