De aarde is ons gegeven: zes pausen over scheppingszorg

Van Johannes XXIII tot Leo XIV: zes pausen maakten scheppingszorg steeds concreter. Achter hun klimaatstem schuilt een ongemakkelijke vraag. Heeft het christendom de uitbuiting van de aarde gelegitimeerd, of biedt het juist de bronnen om haar te beschermen?

Wie mag de aarde gebruiken? Wie ondervindt de schade? En welke wereld laten we achter? Terwijl in het Turkse Antalya de VN-klimaattop COP31 plaatsvindt, staan zulke vragen opnieuw op de internationale agenda. De conferentie loopt van 9 tot 20 november. Voor de katholieke kerk raken ze ook aan de betekenis van het geloof.

Dat klinkt inmiddels vertrouwd. Toch was de weg van eerbied voor de schepping naar concrete klimaatafspraken lang. Opeenvolgende pausen moesten zich buigen over een spanning die al in de Bijbel aanwezig is: de mens krijgt macht over de aarde, maar ook verantwoordelijkheid voor wat hem is toevertrouwd.

Heersen, bewerken, bewaren

In Genesis krijgt de mens de opdracht om over de aarde te heersen. Maar hetzelfde bijbelboek plaatst hem in een tuin die hij moet bewerken én bewaren. Paus Franciscus zal die passages later samen lezen: de aarde mogen gebruiken houdt ook de plicht in haar te beschermen. Een vrijbrief voor onbeperkte uitbuiting ziet hij er niet in.

Lang voor het moderne milieudebat gaf Franciscus van Assisi die verbondenheid een eigen stem. In zijn Zonnelied spreekt hij over broeder zon, zuster water en onze zuster, moeder aarde. Daar klinkt een houding van verwantschap: de mens leeft te midden van andere schepselen.

Een klimaatbeleid valt uit die oude teksten niet af te leiden. Ze stellen wel de vraag die aan elk beleid voorafgaat: hoe kijken we naar de wereld waarvan we leven?

Een aanklacht tegen het christendom

Die vraag kreeg in 1967 een scherpe kant. In het tijdschrift Science betoogde de Amerikaanse historicus Lynn White dat het westerse christendom had bijgedragen aan de ecologische crisis. Door de mens boven de overige natuur te plaatsen, had het volgens hem de weg vrijgemaakt voor haar uitbuiting.

White zocht tegelijk naar een andere houding binnen diezelfde traditie. Hij vond die bij Franciscus van Assisi, die hij voorstelde als patroon van de ecologen. Zijn essay was daarmee zowel een aanklacht als een uitnodiging om christelijke bronnen opnieuw te lezen.

Zijn these maakt de ontwikkeling van de pauselijke scheppingszorg des te interessanter. Hoe begrens je menselijke macht vanuit een traditie die ook menselijke heerschappij verkondigt?

Johannes XXIII: de aarde gebruiken kent grenzen

Nog vóór Whites essay had Johannes XXIII al een grens getrokken. In Mater et magistra uit 1961 besprak hij de opdracht om de natuur dienstbaar te maken aan het menselijk leven. De bijbelse opdracht hield volgens hem geen vernietiging van de natuur in.

Met dat tweede gebod verwees hij naar de opdracht uit Genesis om de aarde te onderwerpen. Zijn vertrekpunt lag bij bevolkingsgroei, voedselvoorziening en wetenschappelijke vooruitgang. Van een uitgewerkte klimaatleer was nog geen sprake. Toch was het onderscheid duidelijk: de natuur ten dienste van het leven stellen is iets anders dan haar vernietigen.

Paulus VI: leer de eigen macht beheersen

Bij Paulus VI werd het ecologische alarm veel nadrukkelijker. Tijdens een toespraak voor de VN-voedsel- en landbouworganisatie FAO in 1970 waarschuwde hij voor een mogelijke ecologische catastrofe. Hij sprak over vervuilde lucht, aangetast water en bedreigde natuurlijke evenwichten.

Zijn analyse raakte de kern van het vooruitgangsgeloof: wetenschappelijke kennis en technische macht kunnen zich tegen de mens keren als morele en sociale vooruitgang achterblijven.

Een jaar later beschreef hij in Octogesima adveniens hoe ondoordachte uitbuiting van de natuur de mens tot slachtoffer van zijn eigen handelen kan maken. Milieuschade kreeg daarmee uitdrukkelijk een plaats tussen de sociale vraagstukken die de hele mensheid aangaan.

De vraag was voortaan ook wat de mens moest doen met het vermogen om zijn eigen leefwereld te beschadigen.

Johannes Paulus II: de crisis is ook moreel

Johannes Paulus II gaf de scheppingszorg een herkenbaar gezicht. In 1979 riep hij Franciscus van Assisi officieel uit tot patroon van wie zich met ecologie bezighoudt.

In zijn boodschap voor Wereldvrededag 1990 benoemde hij het broeikaseffect, de verbranding van fossiele brandstoffen en ontbossing. Hij vroeg om nieuwe solidariteit, ook tussen geïndustrialiseerde landen en ontwikkelingslanden.

In Centesimus annus uit 1991 zocht hij naar de diepere oorzaak. De mens vergeet dat zijn vermogen om de wereld te veranderen altijd voortbouwt op iets wat hij zelf niet heeft gemaakt: de aarde als gave.

Daarnaast vroeg Johannes Paulus II aandacht voor een ‘menselijke ecologie’. Ook de omstandigheden waarin mensen opgroeien, werken en samenleven verdienen bescherming. Zijn zorg voor de natuur stond binnen een bredere visie op menselijke waardigheid.

Benedictus XVI: wie betaalt de rekening?

Benedictus XVI maakte de rechtvaardigheidsvraag bijzonder concreet. In Caritas in veritate uit 2009 stelde hij dat de economische en sociale kosten van het verbruik van gemeenschappelijke natuurlijke rijkdommen zichtbaar moeten zijn. Ze moeten worden betaald door degenen die ze veroorzaken, in plaats van te worden doorgeschoven naar andere volkeren of toekomstige generaties.

Daarmee komt scheppingszorg dicht bij de vragen die klimaatonderhandelingen bepalen. Wie geniet de opbrengsten van economische groei? Wie leeft met de gevolgen? En wie heeft de middelen om zich te beschermen?

Voor Benedictus hoorde daar ook een opdracht voor welvarende samenlevingen bij: hun energieverbruik verminderen en solidair omgaan met landen die minder toegang hebben tot energie en alternatieven.

Franciscus: de aarde en de armen samen horen

Met Laudato si’ bracht paus Franciscus in 2015 die lijnen samen. Zijn sleutelbegrip was ‘integrale ecologie’: natuur, economie en samenleving zijn zo met elkaar verweven dat hun problemen samen moeten worden aangepakt. Ook de  heerschappij kreeg een duidelijke grens. De mens ontvangt de aarde en draagt er verantwoordelijkheid voor.

De gedachte dat natuur losstaat van de samenleving wees Franciscus af. Wij maken er zelf deel van uit. Wie wil begrijpen waarom een gebied vervuild raakt, moet daarom ook kijken naar de economie, het gedrag en de maatschappelijke keuzes die daarachter schuilgaan.

Onder Franciscus volgde ook een formele diplomatieke stap: in 2022 trad de Heilige Stoel toe tot het Akkoord van Parijs.

Met Laudate Deum scherpte hij in 2023 de politieke inzet verder aan. Voor de overstap naar schone energie vroeg hij afspraken die doeltreffend, verplichtend en controleerbaar zijn. Zijn ongeduld was duidelijk: bezorgdheid uitspreken volstaat niet wanneer de noodzakelijke veranderingen uitblijven.

Leo XIV: ook de kerk moet veranderen

Leo XIV zet die lijn voort. Op 9 juli 2025 vierde hij in Castel Gandolfo een mis met nieuwe gebeden voor de scheppingszorg. Daarbij vroeg hij aandacht voor mensen binnen én buiten de kerk die de urgentie nog onvoldoende erkennen. Hij betrok ook zichzelf en de aanwezigen bij de vraag of hun eigen bekering werkelijk gestalte krijgt.

In zijn boodschap voor COP30 in Belém, uitgesproken door kardinaal Pietro Parolin, drong hij aan op een moedige versnelling van de uitvoering van het Akkoord van Parijs. Hij vroeg ook om een internationale financiële ordening die rekening houdt met de kwetsbaarste landen en het verband tussen ecologische schuld en buitenlandse schuld.

Daarmee verbond hij de oproep tot persoonlijke verandering opnieuw met de verantwoordelijkheid van regeringen en internationale instellingen.

Zes pausen, ruim zestig jaar geschiedenis. De zorg voor de schepping groeide van een morele grens aan het gebruik van de natuur tot een oproep tot bindende klimaatafspraken. Steeds nadrukkelijker kwam ook de verdeling van de lasten in beeld: wie profiteert, wie ondervindt de schade en wie betaalt de rekening?

Zo klinkt op de klimaattop in Antalya een oude vraag in een nieuwe context. Wat betekent het om de aarde te bewerken én te bewaren, nu onze macht om haar te veranderen zo groot is geworden?