De brullende leeuw

De leeuw staat voor kracht, maar is dat het enige? Wat betekent zijn brul? Om dat te begrijpen, gaan we naar het hol van de leeuw, terug in de tijd.

De leeuw van Juda

De leeuw vindt zijn oorsprong als symbool in het oude Egypte. Daar werd hij vaak afgebeeld in de vorm van Sekhmet, een godin met het hoofd van een leeuwin. Ze stond symbool voor macht, bescherming en de vernietigende kracht van de zon. In de Arabische wereld kreeg de leeuw een iets andere rol. Daar stond hij niet alleen voor macht, maar ook voor ridderlijkheid en moed. In het oude Griekenland komt de leeuw voor in het verhaal van de Nemeïsche leeuw, die door Heracles werd overwonnen, illustreert ultieme kracht, moed en doorzettingsvermogen.

In Azië, aan de andere kant van de wereld, kreeg de leeuw een spirituele dimensie. In China stond hij symbool voor dapperheid en bescherming, vaak in de vorm van stenen wachters bij tempels en paleizen. In het Hindoeïsme werd de leeuw verbonden met Vishnoe, de vierde incarnatie van de god. En in het Boeddhisme werd de leeuw gezien als een symbool van wijsheid, een herinnering dat echte kracht ook innerlijke kracht en inzicht vereist.

Toen de Romeinen de Europese wereld bereikten, nam ook daar de leeuw zijn plaats in. Hij werd een teken van leiderschap en waakzaamheid, een symbool dat later tijdens de kruistochten nog verder verspreid werd. Vooral tijdens de middeleeuwen namen koningshuizen en steden de leeuw op in hun wapenschilden, een symbool van loyaliteit en macht.

Ook in het Christendom speelt de leeuw een belangrijke rol. Specifiek staat hij bekend als de “Leeuw van Juda”, een titel die in Openbaring 5:5 wordt gebruikt om Jezus Christus te beschrijven. Maar het verhaal waar de leeuw misschien wel het meest aan wordt gekoppeld, is dat van Johannes de Doper in Marcus’ evangelie. De leeuw symboliseert hier de kracht, moed en waakzaamheid. Zijn aanwezigheid roept respect en alertheid op, net zoals Johannes’ boodschap mensen oproept tot bezinning en standvastigheid te midden van gevaar en verleiding.

Wil jij kunst leren lezen?

In 7 weken nemen we je in 7 nieuwsbrieven mee langs 7 intrigerende symbolen die overal in religieuze kunst opduiken. Sommige herken je meteen, andere zijn subtieler. Elk symbool vertelt een eeuwenoud verhaal, maar hoe lees je de betekenis ervan? Dit was het laatste symbool van deze reeks. Verder geïnspireerd blijven? Schrijf je in voor onze dagelijkse nieuwsbrief.

Een leeuw die brult

De leeuw staat niet altijd voor kracht, moed of bescherming. Afhankelijk van de context kan hij ook een waarschuwing zijn. In de brieven van Petrus bijvoorbeeld wordt het gebrul van de leeuw gebruikt als metafoor voor gevaar en dreiging: „Wees waakzaam en oplettend, want jullie vijand, de duivel, brult als een leeuw en zoekt wie hij kan verslinden.” (1 Petrus 5:8).

De rol van de leeuw in kunst

In religieuze kunst speelt de leeuw een bijzondere rol, hij duikt door de eeuwen heen in verschillende kunstwerken op. In vroegmiddeleeuwse kunst komt de leeuw al naar voor. Dit keer als symbool van de evangelisten. Op een balustrade uit de kathedraal van Cividale (ca. 740) zijn de vier evangelisten weergegeven door hun symbolen: Johannes als arend, Mattheüs als mens, Marcus als leeuw en Lucas als stier.

Later in de middeleeuwen verschijnt de leeuw op een predellapaneel van Fra Filippo Lippi (ca. 1455–1460). Dit onderdeel van het altaarstuk van de Santa Trinità in Pistoia, illustreert de legende van Sint-Hiëronymus. De legende van Sint Hiëronymus illustreert dit mooi. Volgens het verhaal verwijderde Hiëronymus een doorn uit de poot van een zieke leeuw. Het dier volgde hem daarna trouw en werd zijn metgezel. Zo werd de leeuw een symbool voor wijsheid en trouw.

Ook in de middeleeuwse heraldiek bleef de leeuw een krachtig en geliefd symbool. Hij prijkt op wapenschilden, banieren en familiewapens en stond voor macht, moed, prestige en waakzaamheid, zowel van adellijke families als van steden. Denk maar aan het stadswapen van Gent, waarop een zwarte leeuw op een zilver veld de kracht, onafhankelijkheid en invloed van de stad uitdrukt.

Rond 1516 schilderde Vittore Carpaccio De Gevleugelde Leeuw van Sint Marcus. De titel zegt het zelf, deze leeuw is anders dan de vorige leeuwen, want deze heeft vleugels. Carpaccio toont de leeuw frontaal en imposant, met brede vleugels die zich achter hem ontvouwen. Onder zijn poot rust een geopend boek, een verwijzing naar het evangelie van Marcus. Het aureool rond het hoofd van de leeuw onderstreept zijn heilige betekenis: dit is niet zomaar een dier, maar de gestalte van een evangelist.

In Venetië

Wist je dat de gevleugelde leeuw een symbool is van Venetië? Hij belichaamt macht, moed en goddelijke bescherming en is overal in de stad terug te vinden. Vaak wordt hij afgebeeld met een open boek, symbool voor het evangelie en de wijsheid van Marcus. Op het San Marcoplein bijvoorbeeld prijkt de leeuw op de hoge zuilen van de basiliek en in beelden, reliëfs en munten door de hele stad.

Hoe lees je nu de leeuw?

Wie de leeuw wil lezen, kan van één ding zeker zijn: hij vertelt altijd iets over kracht, bescherming, heilige macht of de moed die nodig is om uitdagingen te overwinnen. Dat zie je meteen in zijn indrukwekkende manen, gespierde poten en scherpe klauwen. Maar ook zijn houding vertelt iets over zijn betekenis. Een klimmende leeuw moet je eerder lezen als ambitie en kracht. Terwijl een liggende leeuw waakzaamheid en oplettendheid uitdrukt.

Vaak wordt de leeuw ook gecombineerd met extra symbolen. Vleugels kunnen hem een hemelse of heilige status geven, een aureool of kroon wijst op goddelijke macht of koninklijk gezag. En ook een boek of kruis benadrukt een religieuze of christelijke betekenis. Soms wordt hij afgebeeld met een zwaard, wat zijn rol als beschermer of verdediger benadrukt.

Waar je de leeuw tegenkomt, zegt ook iets over zijn betekenis. Op heraldische wapens en familiewapens belichaamt hij kracht en prestige. Op stadspoorten, kerken of religieuze kunst staat hij symbool voor bescherming en waakzaamheid. In middeleeuwse psalters en schilderijen kan hij ook waarschuwen voor gevaar of moeilijke tijden, en tegelijkertijd moed en standvastigheid aanmoedigen.