Otheo Top 100: ontdek de nummers 85 tot 71
85. Northern Lights - Ola Gjeilo
Northern Lights lijkt niet meteen een bijbelse verwijzing te bevatten, tot je de tekst ontdekt. Pulchra es, amica mea - ‘Je bent mooi, mijn lief.’ Het zijn de eerste woorden uit Hooglied 6. De geliefde in die tekst is zo mooi dat de minnaar vraagt om weg te kijken, het is té veel.
Hetzelfde gevoel kreeg de Noorse componist Ola Gjeilo toen hij door zijn zolderraam naar een winters meer onder de sterren keek. Hij dacht aan het noorderlicht. Mooi, maar zo overweldigend dat het bijna beangstigend wordt.
84. Lux Aurumque - Eric Whitacre
Raak gekozen, luisteraars van Otheo: ook het volgende nummer heeft met een bijzonder licht te maken en vormt dus een mooi duo met het nummer hierboven. Lux aurumque, letterlijk 'licht en goud' van de populaire Amerikaanse (koor)componist Eric Whitacre (°1970). Dit gouden licht schijnt over het kersttafereel van Jezus' geboorte. Een flard van een Engels gedicht, op verzoek van Whitacre in het Latijn vertaald, vormt de basis van dit koorwerk.
Leuk om weten, en om te beluisteren: in 2010 liet Whitacre 185 zangers uit twaalf landen hun partij via webcam zingen terwijl ze op hun scherm Whitacre zagen dirigeren. Een, jawel, corona-activiteit. Luister hieronder.
83. Prelude (Parsifal) - Richard Wagner
Maak plaats, daar is Richard Wagner - man en muziek nemen nogal wat ruimte in. De breedsprakerige maar meeslepende prelude tot Parsifal is het begin van een vier uur durende opera over de 'reine dwaas' die een zwaan doodschiet en het mag komen uitleggen aan de ridders van de Heilige Graal. Een absoluut meesterwerk uit de muziekgeschiedenis, zowel opera als eredienst, zowel fijnzinnig als megalomaan, zowat alles tegelijk eigenlijk. Wagner dus. Hieronder een plechtige versie onder leiding van Alain Altinoglu.
82. 4'33" - John Cage
Van het Gesamtkunstwerk van Wagner, muziek die àlles wil zijn, naar muziek die niéts wil zijn: de 4 minuten en 33 seconden 'stille muziek' van John Cage. De Amerikaanse klankenwichelaar 'schreef' hiermee een van de meest invloedrijke werken uit de muziekgeschiedenis, en dat zonder één noot op papier te zetten. Want hier is de muziek, zo betoogde hij, wat je tijdens die 4'33" hoort: geritsel in de concertzaal, de wind die waait, het ruisen van kledij, een vogel.
Erik Galle, die met Stiltehonger een meditatie schreef over stilte, omschrijft het als volgt: ’4’33” van John Cage is een statement. Ontbreekt er geen muziek? Natuurlijk. En toch ook niet. Ik schreef een boek Stiltehonger, ik bevind me op die stille frequentie. De Spaanse filosofe Maria Zambrano sluit mijn boek af. Ze verwoordt wat John Cage doet: Het woord keert terug, naar wat zijn tegenpool lijkt te zijn, zijn vijand zelfs: de stilte. Het wil zich met de stilte herenigen in plaats van haar te vernietigen. Het huwelijk van het woord en de stilte is: verstilde muziek, stilte vol klank. Deze woorden resoneren in mijn oren als ik naar 4’33” luister.’ (Bekijk een video over het boek.)
81. Sicut cervus - Palestrina
16de-eeuwer Palestrina, architect van de grondwerken in de muziekgeschiedenis, zette drie verzen van Psalm 42 op muziek.
Sicut cervus desiderat ad fontes aquarum / ita desiderat anima mea ad te, Deus.
Zoals een hert verlangt naar waterbronnen, zo verlangt mijn ziel naar U, God.
De psalm klonk van oudsher in de paaswake, vlak vóór de doopliturgie. Het water uit de eerste regel was daar ook gewoon het water dat klaarstond.
Sicut cervus is eigenlijk het eerste deel van een tweedelig motet, maar wordt vaak zelfstandig uitgevoerd. In onderstaand filmpje is het tweede deel inbegrepen: Sitivit anima mea. Een menselijker deel, waar met het water uit het eerste deel ook de twijfel komt doorgesijpeld: Wanneer mag ik komen en voor God verschijnen? / Mijn tranen zijn mijn brood, dag en nacht, terwijl men mij elke dag vraagt: ‘Waar is je God?’
De laatste minuut (vanaf 5'15") in onderstaand filmpje draait rond die vraag: ‘Waar is je God?’ Ubi est Deus tuus?
Er sluipt een subtiele spanning in de muziek, die voordien vooral vol overgave was. De stemmen verdringen elkaar met hun vraag:
Ubi est Deus tuus?
80. Nunc dimittis (Nachtwake, opus 37, nr. 5) - Sergei Rachmaninov
Hij heeft genoeg gezien, Simeon. Nadat hij in de tempel Jezus in zijn armen heeft gehad (Lucas 2,29–32), houdt hij zijn beroemde lofzang. Rachmaninov gebruikte de tekst in het Kerkslavisch.
Simeon vraagt na afloop of hij in vrede mag heengaan, wat wordt verklankt door de bassen in het koor die noot voor noot afdalen naar een lage si bémol, zo laag dat de dirigent van de eerste uitvoering het niet voor mogelijk achtte. Toen Rachmaninov hem het slot voorspeelde, schudde Nikolaj Danilin volgens de componist het hoofd. Bassen die zo laag konden zingen, waren volgens hem ‘zo zeldzaam als asperges met Kerstmis’. Asperges heeft hij inderdaad niet gevonden, maar de bassen wel.
79. Louange à l’Éternité de Jésus (Quatuor pour la fin du temps) — Olivier Messiaen
Wie ooit een strijkinstrument bespeelde, weet het als geen ander: niet de korte snelle loopjes zijn het moeilijkst, wel de lange, aangehouden noten. Dan heb je een hele kluif aan Louange à l’Éternité de Jésus, het vijfde deel uit het Quatuor pour la fin du temps van Olivier Messiaen. Boven de regelmatige akkoorden van de piano ontvouwt de cello één lange melodie. Een meesterproef in toonvorming en booggebruik voor de cellist. Messiaens aanwijzing in de partituur: infiniment lent, extatique. Oneindig langzaam, in vervoering.
Het verhaal achter het kwartet is bekend: Olivier Messiaen schreef het in 1940-1941 in een Duits krijgsgevangenenkamp in Görlitz, waar hij het ook uitvoerde. Hijzelf op piano, drie medegevangenen op viool, cello en klarinet.
Dit trage deel wordt wel eens uitgelegd als een verstilde bezinning die in het kamp werd gecomponeerd, maar dat klopt niet helemaal. Messiaen had de melodie al enkele jaren voordien gecomponeerd voor een water- en lichtspektakel op de Seine. En niet voor cello en piano, maar voor zes ondes Martenot, elektronische instrumenten waar Messiaen graag gebruik van maakte. (Beluister de originele versie voor ondes Martenot.)
78. Lonely Angel — Pēteris Vasks
Een visioen over een engel inspireerde Peteris Vasks (Letland, °1946):
‘De engel zweeft boven de wereld en kijkt met tranen in de ogen naar de geteisterde aarde. En toch brengt een liefdevolle, haast onmerkbare aanraking van zijn vleugels troost en genezing. Dit stuk is een antwoord op de pijn.’
Voor Lonely Angel herwerkte hij het slot van zijn vierde strijkkwartet tot een meditatie voor viool en strijkorkest. De soloviool krijgt de stem van de engel. Boven de zachte strijkers ontvouwt zich een lange melodie die steeds hoger klimt en haast nergens adem lijkt te halen.
77. Even when he is silent — Kim André Arnesen
Ik geloof in de zon, zelfs als ze niet schijnt.
Ik geloof in liefde, zelfs wanneer ik ze niet voel.
Ik geloof in God, zelfs wanneer hij zwijgt.
Zo luidde een (oorspronkelijk Duitse) tekst op de muur van een kelder in Keulen waar Joden zich tijdens de Tweede Wereldoorlog schuilhielden. De identiteit van de schrijver is onbekend.
Kim André Arnesen (°1980) schreef er eenvoudige maar trefzekere muziek op. Het koor begint zacht, aarzelend, maar wint moed en bouwt op naar een climax bij ‘Ik geloof in liefde’. Tegen de tijd dat het koor bij Gods zwijgen komt, zijn de stemmen weer zacht geworden.
76. Salve Regina — Francis Poulenc
De plotse dood van collega-componist Pierre-Octave Ferroud was een schok voor Francis Poulenc. Het deed hem, sterker dan ooit, nadenken over de broosheid van het bestaan. Enkele dagen later bezocht hij het heiligdom van Rocamadour, waarover zijn vader hem vaak had verteld. Nog diezelfde avond begon hij aan zijn Litanies à la Vierge noire, voor vrouwenstemmen en orgel. Hij wilde er iets in laten horen van de eenvoudige volksdevotie die hem in Rocamadour had getroffen. Het was zijn eerste religieuze compositie. Vijf jaar later richtte hij zich in zijn Salve Regina opnieuw tot Maria.
Aan het slot blijft Poulenc hangen bij dulcis Virgo Maria, ‘lieve Maagd Maria’. Negentien maten lang keert die aanroeping terug. ‘Als een klaagzang’, schrijft hij in de partituur.
75. Veni creator spiritus — Hector Berlioz
Een pinksterhymne waar je alle kanten mee uitkan. Gregoriaans, binnendenderen als een orkaan of heel beheerst en innig, zoals hier bij Hector Berlioz. Geen grootse gebaren, geen straffe verhalen: in dit pure Veni creator spiritus is Hector Berlioz voor een keer zijn beheerste zelve.
74. Beata viscera — Pérotin
Wie zich ooit in de muziekgeschiedenis verdiepte, komt al heel vroeg de naam Pérotin tegen. Wie was dat ook alweer?
Wat weet je over Pérotin?
- Notre-Dame van Parijs. (Hij behoorde tot de muziekschool van die kathedraal.)
- Rond 1200
- Léonin. De voorganger van Pérotin, hij bewerkte diens muziek.
- Viderunt omnes. Een van zijn bekendste werken.
- Beata viscera. Een Marialied voor één stem. Nummer 74 in de Otheo Top 100.
Stiltemeester Erik Galle: ‘Van bij de eerste noten bevind ik me in een gotische kathedraal. Ik ervaar ruimte, het voelt of ik omhoog getrokken word. Na een tijd verplaatst de ruimte zich. Ze komt van buiten naar binnen in mij. Ik stel vast dat ik niet langer naar de woorden luister. Er vindt een ruil plaats. De woorden ondersteunen steeds meer de muziek, ze worden doorzichtig. Als dit gebeurt dan woon ik ergens anders dan waar ik nu ben.’
73. Urlicht (Symfonie nr. 2) — Gustav Mahler
O Röschen rot... Zo begint een Duits volkslied. Een verteller in nood en pijn zoekt troost en weigert zich door een engel te laten wegsturen, met het verlangen om geleid door Gods licht terug te keren naar het goddelijke. Het emotionele hart van de Tweede Symfonie van Gustav Mahler. Na de onrust van de eerste drie delen brengt het verstilling, en vormt het de brug naar de grote opstandingsfinale. Die finale behoort tot het meest buitenaardse wat Mahler schreef. Luister hoe die zich ontspint in deze video vanaf minuut 54.
Hieronder hoor je Nathalie Stutzmann (intussen vooral dirigente) in een prachtige uitvoering.
72. Funeral Ikos — John Tavener
Interviewster Lucette Verboven, lid van ‘De 12’, heeft iets met Funeral Ikos: ‘Dit roept herinneringen op aan die flamboyante Britse componist die ik ontmoette in Dorset. Toen had hij zijn witte pak waarmee hij uit zijn witte Rolls Royce stapte — wat een dandy! — al ingeruild voor een meer meditatief bestaan. Zijn chronische ziekte maakte van hem een zoeker. Funeral Ikos werd een ingetogen compositie met een lichtend Alleluia: geen dodenklacht, maar een lofprijzing! ‘Ik componeer om mijn ziel te redden, want waarheen gaan de zielen bij de dood? Niemand weet het. Wel dat het mededogen dat we anderen betonen, ook ons zal worden betoond.’ Misschien is dát de extase die ons wacht.’
Vier jaar nadat hij zich in 1977 tot het orthodoxe christendom had bekeerd, koos hij voor dit koorwerk een tekst uit de orthodoxe uitvaartdienst voor priesters.
71. and the swallow — Caroline Shaw
Voor mij een van de grote ontdekkingen in deze top 100: and the swallow van Caroline Shaw (°1982). Een kort a-capellawerk voor acht koorstemmen, op tekst uit Psalm 84. Die bezingt het verlangen naar Gods woning, waar vogels een nest vinden.
The sparrow found a house, and the swallow her nest, Where she may raise her young.
Shaw schreef het stuk in 2017, met in gedachten de Syrische vluchtelingencrisis. Vooral het beeld van de zwaluw die een nest vindt waar ze haar jongen kan grootbrengen, raakte haar. Daarin herkende ze ouders die hun kinderen in veiligheid proberen te brengen.
• Volgende zondag, 29 november 2026, lees je het vervolg van de top 100, van nummer 70 tot 56. Reageren? Mail naar redactie@otheo.be.




