Gooi het anker uit

Het woord ‘anker’ komt van het Latijnse ancora, dat teruggaat op het Griekse ankȳra, beide met de betekenis “haak” of “vasthouder”. Die etymologie weerspiegelt precies waar het symbool al sinds de oudheid voor staat: iets dat stevig vasthoudt en zekerheid biedt, zelfs in onrustige tijden.

Een eerste variant van het anker is terug te vinden in het oude Egypte. Daar stond ‘de Ankh’ voor leven of levenskracht. Het symbool werd ook gezien als ‘Sleutel van het leven’ en verwees naar de vruchtbaarheid van de Nijl. Daarnaast diende de Ankh als bescherming, als amulet tegen gevaren. Het anker bleef vooral praktisch in de Griekse en Romeinse wereld, maar het had ook een religieuze betekenis, want het stond verbonden met zeegoden zoals Poseidon of Neptunus. Op graven van zeelieden of vissers stond het anker symbool voor hun beroep én voor een veilige reis naar het hiernamaals. 

In de vroege christelijke tijd, tussen de 2e en 4e eeuw, kreeg het anker een bijzondere, verborgen betekenis. Omdat christenen hun geloof vaak in het geheim moesten uiten, werd het anker gebruikt als discreet symbool van het kruis. De horizontale dwarsbalk van het anker leek op de arm van het kruis. Zo werd het anker een teken van hoop en vertrouwen in het eeuwige leven. Vaak verscheen het op grafstenen, als stille herinnering aan de belofte van verlossing en standvastigheid in het geloof. Later werd het anker opgenomen in de christelijke drie-eenheid van deugden: geloof, hoop en liefde. Het kruis stond voor geloof, het hart voor liefde, en het anker voor hoop.

Het anker is eigenlijk door de eeuwen heen een houvast in de kunst. Het is een duidelijk symbool, dat zijn betekenis niet verliest.

Het eerste anker, of de Ankh, komt uit het Oude Egypte. Dus daar is ook de eerste kunst met dit symbool te vinden. In de tempel van Hatsjepsoet wordt de Ankh afgebeeld als Staf des Levens. In de hiërogliefen worden goden en farao’s getoond met een Ankh in de hand, als teken van bescherming, vruchtbaarheid en levenskracht.

Maar oude tempels zijn niet de enige plek waar je ankers kan waarnemen. In de oudste delen van de Catacomben van St. Callixtus in Rome, verschijnt het anker op graven, sarcofagen, muurschilderingen en inscripties. Hier symboliseert het de hoop op eeuwig leven en een veilige overtocht naar het hiernamaals. In de catacomben van Sousse in Tunesië vind je een voorbeeld van vroegchristelijke kunst die het anker als symbool gebruikt. Het is een mozaïek uit de 4e eeuw, dus in die tijd werd het anker ook gebruikt als dekmantel voor het kruis, en is ook te zien. Hier symboliseert het anker Christus, de vissen errond zijn een verwijzing naar zijn volgelingen.

Vandaag zie je het anker nog steeds terug in christelijke kunst. Het verschijnt in glas‑in‑loodramen, in kerkornamenten, op begraafplaatsen en in altaarstukken. Een duidelijk voorbeeld is het raam Cross and Anchor Roundel in de St. Paul's Episcopal Church in Key West (Florida, VS). Dit glas‑in‑loodraam dateert uit 1920 en toont centraal een anker waaraan een Latijns kruis is vastgebonden met touw. De compositie verwijst bewust naar een traditie die teruggaat tot de vroegchristelijke tijd, waarin het anker diende als een verborgen symbool van het kruis en hoop op eeuwig leven.

Het anker is een symbool dat je snel herkent aan de typische vorm. Het symbool kan op zichzelf staan, maar vaak maakt het deel uit van een groter decoratief geheel. En net dat is zo belangrijk, waar staat het anker? Wat is de context?

De plaatsing helpt om het anker te lezen. In vroegchristelijke kunst, zoals op sarcofagen of in catacomben, werd het anker gebruikt om hoop en standvastigheid uit te drukken. Farao’s die worden afgebeeld met een anker, zijn drager van het leven. Terwijl een anker op een oud-grieks graf eerder staat voor hoop op een veilige doorgang naar het hiernamaals.

Zie je het anker gecombineerd met andere symbolen zoals een hart, kruis of vis? Dat is zeker niet toevallig. Samen vertellen ze het verhaal van de drie christelijke deugden geloof, hoop en liefde. Spot je een anker in combinatie met een touw, dan heeft het eerder een maritieme betekenis dan een religieuze.