Jezus in afbeeldingen

Jezus is een van de meest afgebeelde figuren in de kunstgeschiedenis. Maar hoe is dat beeld door de eeuwen heen veranderd?

Het beeld van Jezus is door de eeuwen heen veranderd, aangepast aan de kunst en cultuur van de tijd. Elke voorstelling weerspiegelt hoe mensen hem op dat moment zagen.

Herder of leraar in de eerste christelijke afbeeldingen

De vroegste afbeeldingen van Jezus dateren uit de 2e en 3e eeuw na Christus en zijn te vinden in catacomben in Rome. Hier werd Jezus vaak afgebeeld als een jonge herder die een lam op zijn schouders draagt, geïnspireerd door de Romeinse traditie van de ‘goede herder’.

Andere vroege kunstwerken tonen Jezus als een jonge, baardloze man in een Romeins gewaad, die wonderen verricht of onderwijst. Dit beeld weerspiegelde de vroege christelijke boodschap van zorg en begeleiding.

Een Europese man in de middeleeuwse en renaissance kunst

Met de groei van het christendom in Europa werd Jezus steeds vaker afgebeeld als een baarddragende man met lang haar, vaak omgeven door een gouden aureool. De beroemde Pantocrator-afbeeldingen uit Byzantijnse kerken tonen Jezus als een strenge, almachtige heerser.

Tijdens de renaissance, met kunstenaars als Leonardo da Vinci en Michelangelo, kreeg Jezus een westerse, vaak idealistische uitstraling: een hoog voorhoofd, symmetrisch gezicht en lichte huid. Dit beeld is lange tijd dominant gebleven en vormt voor veel mensen nog steeds het standaardbeeld van Jezus.

Het plafond van de Sixtijnse kapel - Michelangelo (1508-1512) © Wikimedia Commons

Uiteraard was dat niet overal ter wereld zo. Naarmate het christendom zich over de wereld verspreidde werd Jezus ook aangepast aan de culturele context waarin hij werd aanbeden: zoals in de Chinese christelijke kunst, de volkskunst van Peru en Mexico of de Afrikaanse kunst. Die laatste leunt trouwens waarschijnlijk dichter aan bij hoe Jezus er echt moet hebben uitgezien …

Wie was Jezus?

7 weken gaan we in 7 nieuwsbrieven op zoek naar wie Jezus was. Vanuit 7 verschillende invalshoeken: kunsthistorisch, religieus, hedendaags … Zodat we op het einde een genuanceerd, veelzijdig en verrijkend beeld hebben van een van de meest invloedrijke personen in de geschiedenis: Wie was Jezus? Volgende week: de kracht van Jezus’ beeldspraak.

Wat doen een vis of een pauw in de eerste christelijke graven?

De eerste christenen in Rome wilden en moesten noodgedwongen low profile blijven. Daarom versierden ze hun graven met symbolische afbeeldingen, zoals een vis of een pauw. Die laatste omdat het vlees daarvan nooit bedierf waardoor die gold als symbool voor het eeuwige leven en de verrijzenis. Voor niet-christenen waren dat onschuldige symbolen die evengoed zouden kunnen verwijzen naar Vergilius of Horatius en hun bucolische of pastorale poëzie. Ze zagen er dus geen graten in.

Naar een reconstructie van de ‘echte’ Jezus

Moderne archeologische en antropologische studies suggereren dat Jezus er heel anders moet hebben uitgezien dan de westerse kunst ons wil doen geloven. Aangezien hij een Joodse man uit de 1e eeuw was, had hij waarschijnlijk een middellange lengte, donkere huid, kort krullend haar en een baard.

In 2001 reconstrueerde de Britse forensisch expert Richard Neave een gezicht op basis van schedels uit die periode, wat resulteerde in een compacte, robuuste man met een brede neus en donkere ogen – een sterk contrast met het beeld dat in de westerse kunst overheerst.

Het doek van Veronica

De heilige Veronica was de vrouw die Jezus een doek aanbood om het zweet en bloed van zijn gezicht te vegen, terwijl hij zijn kruis in Jeruzalem droeg, op weg naar Golgotha. Daarna bleef de afdruk van zijn gelaat als een mirakel op haar doek achter. Hoewel dit verhaal niet in de Bijbel voorkomt, werd het populair in de middeleeuwen. Het "Veronica-doek" werd vereerd als een heilig icoon. Het stond bekend als een van de afbeeldingen van Jezus die niet door mensenhanden was gemaakt. En beïnvloedde daardoor definitief het Westerse beeld over Jezus, met een baard.

Los van het beeld, de interpretatie van vandaag

In de moderne en hedendaagse kunst experimenteren kunstenaars met stijl, medium en interpretatie om de figuur Jezus te verbinden met actuele thema’s.

‘Homeless Jesus’ (2013) van Timothy Schmalz toont Jezus als een dakloze man op een bank, wat oproept tot compassie voor kwetsbaren.
Banksy’s kunstwerk ‘Christ with Shopping Bags’ (2004) toont Jezus aan het kruis, maar dan met winkelzakken, als kritiek op consumptiecultuur.
Conceptuele kunstenaars, zoals Mark Rothko, spelen met kleur en vorm om spirituele gevoelens op te roepen, zonder Jezus letterlijk af te beelden.
In digitale en multimediale kunst wordt er gretig gebruik gemaakt van AI en digitale technieken om nieuwe interpretaties te maken.

Hedendaagse kunst toont Jezus niet alleen als religieuze figuur, maar ook als symbool voor sociale rechtvaardigheid, kritiek op de maatschappij en spirituele reflectie. Of hoe de manier waarop we Jezus afbeelden uiteindelijk net zoveel over onszelf zegt als over hem.

Moeten we ook echt weten hoe Jezus er heeft uitgezien?

Het belangrijkste aan Jezus was niet hoe hij eruit zag, maar zijn boodschap. Hij was een meesterverteller. En op die vele verhalen waarmee hij zijn boodschap bracht, gaan we volgende week verder in.