‘Het is geen kunst om als mens geboren te worden. De moeilijkheid van het leven is om mens te worden en te blijven.’ Die rake bewoording vond ik in het boek Vrouwen in duistere tijden van Alicia Gescinska, meer bepaald in het hoofdstuk over Jeanne Hersch (1910-2000). De naam was mij volledig onbekend, en dat blijkt ontzettend onterecht.
Pools-Joods van oorsprong begon ze aan haar studies filosofie in 1933. Hitler was net aan de macht en aan de universiteit van Freiburg werd een grondlegger van de nazi-ideologie herdacht. Terwijl de grote Heidegger als rector de Hitlergroet bracht, daarin aanstonds gevolgd door de massa studenten, stond de jonge Jeanne als aan de grond genageld. Veel van haar filosofische reflecties over het kwaad en het totalitarisme komen voort uit deze ervaring, en ze hebben aan relevantie weinig of niets ingeboet.
Ware menselijkheid schuilt volgens Hersch in onze vrijheid om verantwoordelijkheid op te nemen voor onszelf en voor de ander. Mooie woorden om even bij stil te staan in de eerste week van september, toch een soort ‘nieuwjaar light’.
De politiek ontwaakt uit het zomerreces en kan misschien een paar goede voornemens maken: zich aan Hersch inspireren in plaats van aan het brutalisme dat zo in opmars is, bijvoorbeeld. Ja, er bestaat een woord voor. Politiek brutalisme gaat over punten scoren met rauwe confrontaties, spelen op negatieve emoties, spektakel en pittige soundbites op sociale media. Het levert veel clicks en media-aandacht op, maar sloopt intussen het nodige vertrouwen om ook maar het kleinste probleem op te lossen. Chaos regeert en rechten smelten als sneeuw voor de zon. We zien het niet alleen in de VS, maar ook dichter bij huis. Terwijl ze een illusie creëert van bevrijding en verandering, breekt zo’n bestuursstijl in wezen de democratie en menselijke netwerken af om de massa te kunnen bespelen ten voordele van kortzichtige belangen. Alleen oprechte verbinding en samenwerking over verschillen heen kunnen hierop een echt antwoord bieden. En dat is een opdracht voor iedereen die waarlijk mens wil worden en blijven. En zeker ook voor het middenveld dat ons hiertoe moet verbinden.
Als we alleen het goede preken maar het zelf laten afweten, geven we geen idealen door, maar hypocrisie.
Het is geen kunst om als mens geboren te worden, maar wel om er één te worden en, misschien nog meer, om er één te blijven. We leren onze kinderen keurig om te delen, beleefd te zijn en te luisteren naar een ander. Maar als ze wat groter worden en de krant openslaan of ons online gedrag zien, moeten ze wel denken: ‘Wacht eens even, jullie bakken er zelf niks van.’ Als we alleen het goede preken maar het zelf laten afweten, geven we geen idealen door, maar hypocrisie. Dat maakt het werk er voor onze leerkrachten niet makkelijker op. Dus laten we de lat deze maand eens eerst voor onszelf hoog leggen, alvorens dat te doen voor leerlingen en het onderwijs in het algemeen. Onze innerlijke coach kan dan enthousiast in de kantlijn krabbelen: ‘Goed begonnen is half gewonnen!’
