Migranten in Libië worden mishandeld met Europese steun — Benoit Lannoo [opinie]

Het is vandaag de 112de Wereldmigranten- en vluchtelingendag. Op het Oude Continent is het niet evident meer voor migranten en vluchtelingen op te komen. In vele Europese landen voert een antimigrantendiscours het politieke debat aan. De Europese Commissie heeft daarom mechanismen in het leven geroepen om ‘de Europese grenzen beter te controleren’ en ‘vluchtelingen in eigen regio’ op te vangen. Veel aandacht gaat daarbij naar Libië, een land aan de Middellandse Zee dat dichtbij Italië en Griekenland ligt, waar vele vluchtelingenroutes samenkomen, zowel vanuit West- als vanuit Oost-Afrika, en waar van oudsher migranten vaak werk vonden. 

Sinds 2015 heeft Europa 700 miljoen euro naar Libië gestuurd. Dat geld wordt onder meer gebruikt voor de training en uitrusting van de Libische kustwacht, die migrantenboten op de Middellandse Zee moet onderscheppen en de vluchtelingen naar Libische detentiekampen moet brengen. Daarnaast is er sinds 2004 ook een Europees grens- en kustwachtagentschap actief, dat Frontex genoemd wordt.

Twee regeringen

In juli riepen tientallen mensenrechtenorganisaties, Amnesty International op kop, op om de samenwerking met Libië op migratiegebied te stoppen.

‘De Europese Unie (EU) maakt zich nu al medeplichtig aan gruwelijke schendingen en misstanden door haar langdurige steun aan de Libische kustwacht’, klonk het toen al. ‘Zij staat nu op het punt haar steun uit te breiden naar de Libisch-Arabische Strijdkrachten in Oost-Libië, die verantwoordelijk zijn voor wijdverbreide mensenrechtenschendingen.’ 

Ondanks vele internationale diplomatieke initiatieven sinds de val van de Libische dictator Moe’ammar Khaddafi in 2011 en de daaropvolgende burgeroorlog, zijn er inderdaad nog altijd twee regeringen in Libië: een internationaal erkende regering in Tripoli en een rebellenregering in Benghazi. ‘Beide partijen maken zich straffeloos schuldig aan systematische en langdurige mensenrechtenschendingen tegen vluchtelingen en migranten’, aldus Amnesty International.

‘De Europese intentie om ook met de regering in Benghazi samen te werken, is bijzonder alarmerend’, aldus de mensenrechtenorganisatie. ‘De Libisch-Arabische Strijdkrachten vallen immers herhaaldelijk de niet-gouvernementele organisaties (ngo’s) aan die vluchtelingen op de Middellandse Zee proberen te redden. Zij gebruiken hiervoor schepen die hen door Italië met Europees geld geschonken zijn.’ 

Alles wat ik tot hiertoe op papier gezet heb, is vrij conceptueel: kustwacht, mensenrechten, migranten en vluchtelingen, we kunnen er ons nauwelijks iets concreets bij voorstellen. Maar op 12 september kwamen een paar duizend migranten die de hel van Libië hebben overleefd, samen op straat voor het Europese parlement in Brussel. 

We spraken er met twee van hen af, jonge mannen die inmiddels legaal in Italië verblijven, maar die hun lotgenoten niet in de steek willen laten en rond de mensenrechten van migranten en vluchtelingen in Libië actie blijven voeren. Hun getuigenissen zijn prangend concreet.

‘Elke dag komen er broeders en zusters in Libië om het leven’, steekt de jonge Eritreeër Abraham Tesfay van wal. ‘Ze sterven van ontbering in detentiecentra, ze worden mishandeld en verkracht, soms zelfs als slaven verkocht of willekeurig neergeknald.’ 

Ik krijg videofilmpjes te zien, die zo gruwelijk zijn dat ik er lange tijd wakker van lig. De ellende en het geweld in de detentiekampen die in Libië met Europees geld worden opgezet, is niet te beschrijven. Nu was er in Libië altijd al arbeidsmigratie; ook ten tijde van Khaddafi waren er in het olierijke en dus relatief welvarende land veel mensen uit Sub-Saharaans Afrika aan het werk. Maar door de chaos van de burgeroorlog groeide het anti-Afrikaanse sentiment bij de Arabische en Berberse bevolking en sindsdien is het er voor Afrikaanse migranten veel moeilijker geworden om te overleven. Bovendien groeit hun aantal aan, omdat er vele vluchtelingen bijkomen uit het woelige West-Afrika of op de vlucht voor de talloze oorlogen in Oost-Afrika.

Businessmodel

Nu Europa geld geeft aan lokale milities om er vluchtelingen tegen te houden, is geweld tegen migranten in Libië gewoon lucratiever geworden dan het vroegere inzetten ervan op de arbeidsmarkt. Het tegenhouden van migranten is een heus businessmodel geworden, de facto sponsort Europa er het geweld. 

‘Er zijn nu milities in Libië die er prat op gaan dat ze het ‘thuisland’ tegen een Zwart-Afrikaanse invasie beschermen’, getuigt David Yambio uit Soedan. ‘Zo’n antimigrantenpropaganda hoor je zowel in West-Libië als in Oost-Libië. Dat racistische discours en het zogenaamde partnerschap met de Europese Unie dienen alleen om de criminele activiteiten te verbergen: mensenhandel, plundering van olie en grondstoffen, wapentrafiek, noem maar op. Dat doen de door de Verenigde Naties erkende regering in Tripoli als het regime in Oost-Libië in even erge mate.’ 

Beiden gebruiken de Europese fixatie op het migratieprobleem om Europees geld binnen te rijven en intussen door te gaan met Libië leeg te plunderen.

‘Ik heb vijf jaar geleden een tijd geleefd in een kamp nabij Tripoli dat door het ministerie van Binnenlandse Zaken met Europese steun was opgezet’, getuigt Yambio. ‘Samen met vele andere jonge mensen waren wij de facto goedkope werklui voor een tabaksfabrikant. Er was nauwelijks sanitair noch voedsel, of we gezond bleven of niet kon niemand schelen; dat is wat we een concentratiekamp noemen. Nadat ik dit kamp samen met enkele lotgenoten had overleefd en ontvlucht, hebben wij de organisatie Refugees in Libya opgericht. Wij documenteren nu dergelijke mensenrechtenschendingen.’ 

Dat die mensenrechtenschendingen er zijn, weet intussen iedereen. Het Internationale Strafhof in Den Haag voorziet in mei 2027 van start te gaan met het proces tegen Khaled Mohamed Ali El Hishri, die verantwoordelijk wordt geacht oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid in Mitiga nabij Tripoli van 2014 tot 2020.

Simpel

Maar zulke misdaden worden door de Europese migratiepolitiek de facto nog altijd bevorderd. En dat moet volgens Tesfay en Yambio veranderen. Europa mag de uitbuiting van arbeidsmigranten in Libië niet langer ondersteunen, maar moet de overheden in West- en Oost-Libië ertoe aanzetten de rechten van de migranten te respecteren. 

‘Nu zijn Zwart-Afrikanen vaak lange tijd aan het werk, maar plots worden zij niet uitbetaald,’ vertelt Yambio. ‘Dan is het toch te begrijpen dat zij Libië proberen te ontvluchten en naar Europa proberen door te reizen. Als Europa de beide Libische regeringen ertoe aanzet de migranten beter te behandelen, zullen die laatste misschien minder geneigd zijn de Middellandse Zee over te steken.’ 

De manifestanten voor mensenrechten in Libië wisten wel een zeldzame afspraak te versieren met een links Europarlementslid, maar het blijft merkwaardig hoe het gros van de politieke elite in Brussel doof blijft voor een simpele vaststelling: migratie houd je niet tegen met grenzen, maar met rechten.

Benoit Lannoo