Nostalgie kijkt vanuit verleden naar toekomst: Maak alles nieuw

In kommerlijke tijden dromen we van kommerloze tijden. Meestal dromen we dan achterwaarts. Naar vroegere tijden die zorgeloos waren of in de achteruitkijkspiegel zorgeloos lijken. Het is begrijpelijk dat nostalgie vandaag giert door vele hoofden. We hebben immers kopzorgen bij de vleet.

De pandemie is nog altijd nader dan een nare herinnering, de energiecrisis slaat diepe putten in de portemonnee, het spaargeld is een kwart minder waard, de inflatie hakt in de koopkracht, de oorlog aan de grens van de Europese Unie blijft duren en binnen de EU rukt extreemrechts op dat de democratie bedreigt... Er zijn mooiere tijden geweest.

Nostalgie is van alle tijden

Begrijpelijk dus dat velen terug verlangen naar vroeger. Eigenlijk is nostalgie van alle tijden. Toen in de jaren tachtig het neoliberalisme op de wortels van de verzorgingsstaat begon in te hakken, kreeg ik heimwee naar de maak-alles-nieuw-idealen van mijn 'revolutionaire' studententijd uit de jaren zestig.

Toen de wereld in de jaren negentig te complex werd voor mijn ouders, haalden zij warme herinneringen op aan de hoopvolle wonderjaren vijftig waarin de welvaart toenam door economische groei en de welstand door technologische vooruitgang.

Vandaag, zo blijkt, zijn de jaren tachtig het decennium waarnaar velen achterwaarts uitzien. Of die tijd van toen werkelijk zo ideaal was, doet er niet toe. De jaren tachtig zijn voor velen, in de herinnering of van horen zeggen, de tijd waarin gewoon geleefd kon worden. Vandaag is dat niet.

Verlangen naar verbondenheid

Eigenlijk is nostalgie, meer dan een verlangen naar toen, bovenal een 'longing for belonging', een verlangen naar verbondenheid. 'Mensen voelen zich sterker verbonden met anderen na een nostalgische bui', zegt de Britse sociaalpsycholoog Constantine Sedikides. In verwarrende tijden zijn ook de sociale relaties verward.

Nostalgie is geen heimwee, maar een groot verlangen naar nabijheid en er vandaag weer bij te mogen horen, zoals het in die 'spiegeltijd' zou zijn geweest (en misschien ook was).

Wie nostalgie kent, verlangt niet zozeer naar dat verleden als wel naar de gevoelens van zekerheid, duidelijkheid en veiligheid die de herinnering aan dat verleden oproept.

Nostalgie is een verlangen dat wel vertrekt bij het verleden, maar bij nader toezien gericht is op de toekomst. De terugblik moet dus weten dat de 'wederkomst' geen wederkeren kan zijn. Nostalgie gaat niet over de herhaling van de goede oude tijd maar over de vervulling van de nieuwe tijd. Nostalgie is herinnering die toekomst maakt door het heden te sterken met warme gevoelens.

'Nostalgie' in de liturgie

Eigenlijk is het dit wat de liturgie ons elke week aanbiedt: Doe dit, telkens opnieuw, om Mij te gedenken! (1 Kor 11,24) De herinnering die wordt her-innerd: weer innerlijk wordt, gebeurt in ons en ons maakt tot lichaam van Christus voor de wereld van nu en straks.

Door de liturgische herinnering voltrekt Jezus' verrijzenis zich vandaag sacramenteel en komt Hij in ons tot leven.

Door de herinnering aan de tijd van toen Hij onder ons was, komt niet die tijd terug maar begint de nieuwe tijd en dus de belofte van verwachting en hoop.

Liturgie is geen vlucht uit de kommerlijke wereld maar een aanzet, een roeping en een genade om te werken aan een nieuwe wereld. Nostalgie die zegt: Maak alles nieuw!