Rebelse Franse bisschop Jacques Gaillot (87) overleden

In Parijs is woensdag de omstreden Franse bisschop Jacques Gaillot op 87-jarige leeftijd overleden. Van 1982 tot 1995 was hij bisschop van het Normandische Evreux, en liet hij zich kennen als pleitbezorger van een dienende Kerk die naar de marges moest trekken. Na onenigheden in de schoot van het Franse episcopaat verplaatste paus Johannes Paulus II hem in 1995 naar het verdwenen bisdom Partenia; de facto werd hij ontslagen. Wie vandaag zijn toen provocatieve uitspraken leest, moet vaststellen dat ze nu (vaak) gemeengoed zijn geworden in de katholieke Kerk van vandaag, zeker in Vlaanderen en Duitsland.

Kernwapens

Het begon in 1983 met zijn verzet tegen de al te voorzichtige tekst van de Franse bisschoppen over kernwapens. (Vandaag veroordeelt het Vaticaan kernwapens zonder meer.)

In de daaropvolgende jaren verdedigde Gaillot openlijk standpunten die haaks stonden op die van de Kerk: zo sprak hij zich uit voor het gebruik van condooms tegen aids, gaf interviews met schandaal- en homomagazines en kwam op voor de rechten van homoseksuelen. ‘Ik probeer een bisschop te zijn zoals de heilige Paulus, die graag het evangelie verkondigde aan de heidenen’, rechtvaardigde hij zichzelf.

‘De Kerk is er om te dienen en te beminnen, niet om te veroordelen’, zei hij in 1991 in een interview met Bert Claerhout, toen nog journalist bij De Standaard, later hoofdredacteur van Kerk en Leven. „Ik zou willen dat de grote oriëntaties van het Tweede Vaticaans Concilie worden toegepast. Dat moet in een geest van democratie en vertrouwen een groot debat mogelijk maken dat de lokale Kerken geeft wat hun toekomt.’

Is dat niet de Synodale Weg van paus Franciscus?

En aan het maandblad Het Teken zei hij:

Een Kerk die geen risico’s durft nemen, is gedoemd te verdwijnen.

Gaillot pleitte om meer naar de gemarginaliseerden toe te stappen. De ‘periferie’, volgens de huidige synodedocumenten. Volgens Gaillot was het klerikale ambt in een diepe crisis beland en moesten er creatieve oplossingen worden gezocht op maat van de christelijke gemeenschappen, in plaats van traditionalistische jongeren aan te trekken ‘om de Kerk voort te zetten zoals die geweest is en het overleven van een verarmd functioneren veilig te stellen.’

Mgr. Gaillot was ook een graag geziene gast in Vlaanderen. In 1991 verscheen bij uitgeverij Averbode het interviewboek Als de Kerk niet dient, dient zij tot niets… dat meerdere herdrukken kende.

Op het matje

Het liep evenwel fout met zijn collega-bisschoppen in Frankrijk. In 1989 tekende hij met Mgr. Albert Decourtray, toen voorzitter van de Franse bisschoppenconferentie (CEF), een gemeenschappelijke tekst die zijn betrekkingen met de hiërarchie normaliseerde. Maar in 1994 zorgde zijn deelname aan uitzendingen op France 2 en vervolgens op Arte (met de omstreden Duitse theoloog Eugen Drewermann) er opnieuw voor dat het ‘enfant terrible van Évreux’ ergernis wekte. De reactie van zijn collega's liet niet lang op zich wachten.

In januari 1995 werd hij in Rome op het matje geroepen. Kardinaal Bernardin Gantin, prefect van de Congregatie voor de Bisschoppen, eiste dat hij zijn ontslag indiende, maar dat weigerde Gaillot. 

Hij werd daarop verplaatst naar het verdwenen bisdom Partenia in Algerije, een streek zonder kerken.

Meer dan 20.000 gelovigen trokken naar de laatste mis van bisschop Gaillot in de kathedraal van Évreux, op 22 januari 1995. De pauselijke nuntius in Parijs ontving bijna 40.000 protestbrieven. Binnen enkele maanden werd de affaire-Gaillot het symbool van een diepe malaise, zowel bij de bisschoppen van Frankrijk, van wie velen ontsteld waren na het vernemen van dit ontslag uit de pers, als bij de katholieken die zich herkenden in de ‘Monseigneur des autres’, zoals Gaillot genoemd werd.

Teleurstelling

Het ontslag wekte ook in Vlaanderen verslagenheid en teleurstelling. Jeugdbewegingen als de Chiro en de KAJ roerden zich. De KAJ herkende zich in Gaillots keuze voor kansarme jongeren, marginalen, homoseksuelen en andersdenkenden. De nationale leiding van de Chiro  ging in haar reactie dieper in op de  diepe geloofsmalaise die toen (1995) zichtbaar werd bij jongeren en ‘de onoverbrugbare kloof’ die zichtbaar was geworden tussen het geloofszoeken van jongeren en de aansluiting bij het instituut Kerk.

Een aantal Vlaamse katholieken, ook priesters, vervoegden symbolisch het bisdom van Gaillot en stichtten Partenia Vlaanderen.

Gaillot zelf vestigde zich na het ontslag in Parijs en vervoegde allerlei acties in Palestina, met Greenpeace en de vredesbeweging. Hij werd gevraagd om relaties van hertrouwde echtgescheidenen en homoseksuelen in te zegenen. In 2015 werd hij in het Vaticaan ontvangen door paus Franciscus, maar dat was een teken van persoonlijke erkenning, niet van rehabilitatie.

(Met dank aan het archief van CIP)