Standpunt van Johan Van der Vloet in Tertio: ‘Dynamiet’

Er is geen vrouw meer en geen man. Wie dit hoort, denkt spontaan aan de hedendaagse discussie over genderneutraliteit. Daar kunnen we Paulus, die deze woorden rond het jaar 50 neerpende in zijn brief aan de Galaten, niet van verdenken. Toch bevat die uitspraak een voor zijn tijd ongehoorde revolutionaire potentie. Zeker wanneer je de hele zin leest: Er is geen jood meer of geen heiden, geen slaaf of vrije. Ze staan daar niet toevallig: in de geschiedenis zien we dat de ongelijkheid tussen man en vrouw tot slavernij leidt, die dan bovendien religieus-ethisch wordt gelegitimeerd. Paulus legt dynamiet onder de heersende opvattingen. Nochtans heeft het christelijke geloof geen goede faam als het gaat over vrouwenrechten. Velen houden de Kerk zelfs grotendeels verantwoordelijk voor de minderwaardige positie van vrouwen doorheen de geschiedenis.

Macht van de cultuur

Waarom is het christelijke dynamiet niet ontploft? Of breder: waarom verliezen religies hun oorspronkelijk elan? De oorzaak ligt in de macht van cultuur. Religies botsen algauw met diepgewortelde culturele opvattingen en gewoontes. Voor het christendom is dat de Griekse filosofie, waar een aantal theologen op verder bouwden, en het Romeinse recht dat het kerkelijke recht beïnvloedde. Die filosofie en dat recht waren beide – om het zacht uit te drukken – niet zo vrouwvriendelijk. Vrouwen werden beschouwd als minderwaardige mensen en kregen veel minder rechten dan mannen. Het christendom kwam daar moeilijk van los, hoewel er zeker lichtpunten waren. Zo waren liturgische samenkomsten gemengd en beperkten in de vroege middeleeuwen kerkelijke verordeningen de macht van mannen over vrouwen. De Kerk probeerde ook door het ontwikkelen van regels rond het huwelijk met onderlinge overeenstemming gedwongen huwelijken tegen te gaan. Kregen vrouwen in het seculiere leven weinig kansen, dan waren kloosters de plaatsen waar ze zich konden ontplooien en studeren. Dubbelkloosters stonden vaak onder leiding van een abdis.

Hildegard von Bingen kun je een soort ecofeminist avant la lettre noemen.

Binnen de christelijke mystiek ontwikkelt zich een heel eigen veld waar vrouwen hun religieuze ervaringen beschrijven. Denk maar aan Hadewijch en Teresia van Avila. Die laatste schopte het samen met Thérèse van Lisieux tot kerklerares.

Sociale verbetering

Ook op sociaal vlak probeerde de Kerk de situatie van vrouwen te verbeteren. In de stroom van Rerum Novarum eiste de Kerk dat mannen een inkomen zouden krijgen waarvan ze het hele gezin konden onderhouden. Zo moesten vrouwen niet meer naar de fabriek en konden ze voor het gezin zorgen. In die tijd betekende dat een enorme sociale verbetering voor de uitgebuite en onderbetaalde arbeidsters.

Ondanks die bijdragen aan de emancipatie van vrouwen was de Kerk al te vaak verweven met de tijdgeest en de machtsverhoudingen.

Daardoor maakte ze haar profetische kracht niet voldoende waar. Om het met een boutade te zeggen: het christelijke geloof stond aan de wieg van het feminisme, maar het heeft de boreling maar beperkte ruimte gegeven om te groeien.

Symbooldossier

Terug naar de revolutionaire uitspraak van Paulus. Zijn ‘gelijkheidscriterium’ haalt hij bij Christus: in Hem zijn alle mensen één als kinderen van God. Dat criterium biedt een vertrekpunt voor een gezamenlijke zorg van alle mensen voor deze wereld. Het vermijdt meteen ook vijanddenken, zo eigen aan onze woke maatschappij.

Feminisme en christelijk geloof zijn in die zin bondgenoten, omdat ze ongelijkheid en onrecht bestrijden.

Christelijk geloof kan het thema van deze vrouwendag – Onbeperkt leefbaar – verrijken met een spirituele dimensie. Maar dan moet de Kerk binnen haar eigen organisatie profetische daden stellen. In het synodale proces hoor je in het Westen de roep om vrouwen tot het ambt toe te laten. Een vraag die bijzonder gevoelig ligt. Hoe complex ook: in dit dossier moet de Kerk zich afvragen in hoeverre de macht van culturele opvattingen primeert op de evangelische dynamiek. En vooral: dit symbooldossier mag ons niet doen vergeten dat er nog veel paternalisme in onze Kerk heerst. Niet alleen van mannen tegenover vrouwen, maar ook van clerus tegenover leken.

• Dit Standpunt van hoofdredacteur Johan Van der Vloet verschijnt in Tertio nr. 1.204 van morgen woensdag 8 maart 2023.
• Voor een gratis proefnummer van of een abonnement op Tertio.