‘Suisses’ of kerkbaljuws: Limburger wijdt er boek en expo aan

Ze zijn vandaag nog gering in aantal, maar de suisses, de mannen in uniform die met hun hellebaard, de sabel en de omgekeerde Napoleonhoed de rust en orde bewaarden in de kerken, maakten jarenlang een bijzondere indruk op iedere kerkbezoeker in Vlaanderen. Dat was bij geboren Tongenaar Xavier Lenaers (74) niet anders. Al van jongs af was hij gefascineerd door de suisse in de basiliek in Tongeren. Zijn kaarsrechte houding en uitstraling, maar voornamelijk het respect en ontzag die de pikman, piekman of pijkenier kreeg, wekte bij hem heel wat sympathie, tot op heden.

Vandaag heeft Xavier een droom. Eén die hij momenteel tracht te verwezenlijken. Op 14 september 2025 plant de gewezen journalist in de basiliek in Tongeren een interactieve tentoonstelling over de suisses. Daarnaast zullen er mobiele exposities zijn voor diverse doelgroepen en zal er van zijn hand ook een boek verschijnen over het thema.

(Lees verder onder de foto)

‘Dit stuk levend immaterieel erfgoed mag niet verdwijnen’, zegt hij. ‘Het maakt deel uit van de kerkgeschiedenis. Momenteel zijn er in heel Vlaanderen slechts vijf suisses actief: in Tongeren, Hasselt, Diksmuide, Moorsel bij Aalst en in Aarschot. Al zou je misschien de ceremoniemeester in de Sint-Baafskathedraal in Gent en de suisse voor één dag in Dilsen-Stokkem er ook kunnen bijtellen.’

De suisses hebben vandaag voornamelijk een ceremoniële functie.

‘In het boek grasduinen we niet enkel in de geschiedenis en de evolutie van de piekmannen, we geven hen ook een gezicht. Ik sprak intussen met ieder van hen en ik moet toegeven dat het stuk voor stuk bijzondere mensen zijn, enorm gedreven. Ik maak portretten van hen met verhalen en anekdotes. Wie zijn ze? Wat deden ze? Waaruit bestond hun werk? Ik ben uit nieuwsgierigheid ook even over de grens gaan kijken. Weet je dat er in Nederlands-Limburg 10 suisses zijn? Alleen al in Maastricht zijn er zeven kerkbaljuws, van wie er 5 in de Sint-Servaasbasiliek. In Susteren wordt er over enkele weken nog een nieuwe aangesteld.’

(Lees verder onder de foto)

Het project van Xavier is tegelijkertijd een eerbetoon aan de Tongerse suisse Tony Achtergael. Hij kruipt al 41 jaar in de huid en de kleren van de pikman, zoals hij in Tongeren en omgeving wordt genoemd. ‘Hij is de enige voltijds betaalde suisse’, zegt Xavier. ‘Tony is altijd aanspreekbaar, zowel voor mensen die in de basiliek een kerkdienst bijwonen of er als toerist binnenlopen.

Hij is een luisterend oor, een graag gezien volksfiguur.

De Tongerse suisse is ook een goede organisator. Denk maar aan het Vredeslicht Limburg of het kerstdorp dat hij in de basiliek opzet met de Vrienden van de kerststal.’

Gezocht: foto's en filmpjes

Xavier verzamelde intussen al heel wat materiaal voor zijn project, maar is nog volop op zoek naar foto’s en filmpjes waarin Vlaamse suisses een rol spelen. Tegelijkertijd is hij nog op zoek naar anekdotes en verhalen van suisses uit het verleden. ‘Zondag 14 september 2025 is nog veraf, maar het geeft ons de tijd om het project goed uit te werken’, besluit hij.

Stuur Xavier een mail via xlenaers@gmail.com 

Het project wordt ondersteund door de stad Tongeren, het kerkbestuur van de Tongerse basiliek, de Vrienden van de kerststal en het Koninklijk Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap.