Wat we vandaag nog kunnen leren van Madeleine Delbrêl [Eeuwige influencers]

Madeleine Delbrêl

Geboren in 1904 in de Dordogne • beschouwt zich op haar vijftiende als ongelovig • Op 19 maart 1924 bekeert ze zich na een mystieke ervaring, stapt in de scoutsbeweging en wordt sociaal werker • In 1933 gaat ze met enkele vriendinnen wonen in de Parijse voorstad Ivry-sur-Seine, ‘ville marxiste’, ze staat er dicht bij de priester-arbeiders • In 1957 schrijft ze op vraag van velen een boek over haar ervaringen in de arbeidersmissie • Ze sterft onverwachts in 1964 • Paus Franciscus verklaart haar in 2018 ‘eerbiedwaardig’, de eerste stap naar een zaligverklaring.

1. Secularisatie is een kans

Madeleine Delbrêl ( 1904-1964) ging met twee jonge vrouwen in gemeenschap leven in Ivry-sur-Seine, een communistisch bolwerk aan de rand van Parijs. Ze deden er sociaal werk. Na de Tweede Wereldoorlog groeide de groep aan tot 15. In Ivry maakt ze de grote stakingen mee van de jaren 1930, de Tweede Wereldoorlog, de beweging om de ontkerstende arbeiderswereld terug te winnen voor de Kerk, het verbod op de priester-arbeiders en het begin van het Tweede Vaticaans Concilie. Al in de jaren 1930 had Delbrêl een diepgaande ervaring met een cultuur die van God los is en met een omgeving die niets meer met het christelijke geloof heeft. In de seculiere cultuur verliest het christelijke geloof zijn vanzelfsprekendheid. De cultuur draagt het christendom niet meer. Dat was geen gemakkelijke situatie, maar zij zag secularisatie niet als bedreiging, wel als een kans.

Hoe staan wij in onze eigen cultuur? Hoe zijn wij in onze situatie christen? Het is bemoedigend om daarbij de teksten van Delbrêl te lezen. We kunnen gerust christen zijn. We hebben elkaar nodig, want ook in een ontkerstende cultuur is God nog steeds aanwezig. Het geloof verliest misschien wel alle vanzelfsprekendheid en werpt de gelovige op zichzelf terug. Heel wat vragen komen dan op. Waarom in God geloven? Waarom christen zijn? Die vragen kunnen provocerend aanvoelen voor wie gelooft, maar voor wie ze niet uit de weg gaat, zijn ze een kans om te herontdekken dat het geloof een genade is, en geen bezit waarover we eigenmachtig beslissen. Provoceren – van pro-vocare – betekent hier ook ‘roept je’. Zonder de secularisatie zou Madeleine niet ontdekt hebben hoe belangrijk geloof voor haar was. Geloof is immers genade, een geschenk. Aangezien geloof een geschenk is, kun je het ook niet afdwingen, maar er wel altijd om vragen. Madeleine ontdekte zo ook de schoonheid en de broosheid van het geloof. Het gaat er niet om zich op te sluiten achter een soort muur of burcht, als een manier om als christen te overleven.  Kortom, in de geseculariseerde samenleving kunnen we authentieker christen worden, al is dat niet gegarandeerd.

2. Durven spreken over geloof

Evangelisatie is de kernopdracht van de Kerk: de verkondiging dat God bestaat, dat Hij naar de mens omziet en wil dat zijn geliefkoosde schepsel ten volle leeft. God is geen rivaal van de mens. Madeleine Delbrêl koppelt dat terug naar de ontkerstende cultuur. Alleen maar goed doen (la bonté) zal in een seculiere context niet volstaan om van Hem te getuigen. Het blijft noodzakelijk om goed te zijn voor de anderen, maar we moeten ook durven te spreken over God. Het geloof is immers niet meer ‘vanzelf-sprekend’. Tegelijk provoceert de seculiere cultuur de gelovige om zich te verantwoorden voor zijn geloof. En als we benoemen wie God is, dan moeten we de taal van Jezus spreken: met beelden, metaforen, gelijkenissen, verhalen … Een christen moet een informant zijn, die ‘een nieuwtje’ te vertellen heeft. Wist je het al, heb je het al gehoord? We moeten, volgens Madeleine Delbrêl, met enthousiasme durven spreken over de liefdevolle God en ook nieuwe beelden durven gebruiken. Ze deed dat zelf in haar contacten met communisten, open en eerlijk. ‘Mijn vrienden communisten’, zei ze. De vraag in het gesprek is waarom je iets doet, wat dat met je geloof te maken heeft. We moeten dan ook eerst uitklaren wat geloven is, wat waarheid is, wat het geloof met ons doet. Daarover durven speken dus.

Paus Franciscus citeerde Madeleines ‘spiritualiteit van de fiets’. ‘We moeten in een vreemd evenwicht blijven, een evenwicht dat alleen bereikt en behouden kan worden in beweging. Een beetje zoals een fiets, die niet rechtop blijft tenzij de wielen draaien. We kunnen alleen rechtop blijven door vooruit te gaan, te bewegen, in een golf van liefdadigheid. ‘Alleen in beweging, onderweg, leven we in het evenwicht van het geloof, wat een onevenwicht is, maar zo is het: zoals de fiets. Als je stopt, blijft hij niet rechtop.’

3. Levenslange bekering

De mens is goed noch slecht. Hij is een ‘vergeven zondaar’, zegt Delbrêl. De mens is een tragisch wezen, hij droomt er misschien van goed te leven, maar doet toch het kwade. De ene keer deugt een mens, de andere keer niet. Het Bijbelse realisme over de mens blijft nog altijd relevant. Delbrêl schiep met Alcide, de kleine monnik, een fictief personage. Het boekje over hem is een sleutelwerk en de schrijfster grijpt terug naar de vorm van de vaderspreuken. Met vallen en opstaan leert de jonge monnik Alcide om eenvoudig en dienstbaar te leven. ‘Mijn God, u bent overal. Waarom ben ik dan zo vaak ergens anders?’, is een sterk citaat uit het boek. Hoe meer Alcide groeit als christen, hoe kleiner zijn verlangen naar grootheid wordt. Het gaat dan ook niet om moreel goed en kwaad, maar om wat anders.

Vergelijken we het met in zee zwemmen: je drijft af en de redder blaast op zijn hoorn. Zo is ook de zonde: we drijven weg van God. Ons probleem is dat we dat niet doorhebben. Dat maakt ons leven tot een tragische onderneming, al is er altijd de hoop. Madeleine Delbrêl was een bekeerlinge en daarom was ze zich goed bewust van de nood aan levenslange bekering. De bekeerling beseft dat hij slechts een mens is, mensen zijn God niet. Voor haar stond het dan ook als een paal boven water dat God er is, ook als we Hem niet zien.

Vier dingen die je hier en nu kan doen

1. Zoek contact met mensen die anders denken of geloven, ze zullen jou misschien aan het denken zetten, maar ook doen beseffen hoe dierbaar het geloof voor jou is.
2. Oefen je om te antwoorden op de vraag: ‘wat is geloven?’ en niet ‘wat geloof je?’ De vraag die bij mensen leeft, is: wat voegt het geloof toe aan mijn leven? Zoek naar een eerlijk antwoord waarom je christen bent anno 2025.
3. Beoefen de ‘spiritualiteit van de fiets’ en het apostolaat van de glimlach: geloven is in beweging zijn, als je stilstaat val je om, en schenk iemand een glimlach, het kost geen geld.
4. In plaats van je te ergeren in een overvolle bus, bid voor de mensen op de tram. Erger je niet aan de file, maar bid voor de mensen die betrokken waren bij het ongeval dat de file veroorzaakte. Wat er ook gebeurt, verleg je perspectief naar geloof en God.

Hedendaagse sporen van Madeleine Delbrêl

Ivry-sur-Seine is een typisch deel van de ‘banlieue’, de voorsteden van Parijs. Daar kan je in direct contact komen met het leven van Madeleine Delbrêl en haar samenleven met de meest kwetsbaren. In haar strijd tegen sociale onrechtvaardigheid werkte ze hier als maatschappelijk werkster van 1939 tot 1946 voor het gemeentehuis van Ivry. ‘Madeleine Delbrêl, dichteres, maatschappelijk werkster en christelijk mystica (1904-1964)’, staat er vandaag op een bord aan de rue Raspail nummer 11, niet ver van het gemeentehuis van Ivry-sur-Seine. Ze woonde er van 1935 tot haar dood in 1964. Ter nagedachtenis aan haar leven wordt haar huis vanaf deze zomer gerenoveerd door het bisdom Créteil, met steun van de stad Ivry, die eigenaar is van het pand. Pelgrims of bezoekers kunnen het huis en de tuin bezoeken, een wandeling maken door Ivry (nog steeds een communistisch bolwerk) in de voetsporen van Madeleine, een film bekijken over Madeleines leven en spiritualiteit, een reflectie delen over een tekst van Madeleine of tijd nemen voor stilte en gebed op de begraafplaats, bij Madeleines graf.

Alle info via www.madeleine-delbrel.net

Benieuwd naar meer? Lees het boek van Piet Raes

Piet Raes is aangestoken door hetzelfde vuur dat Madeleine Delbrêl bezielde. In Leven met God biedt hij ons niet alleen de oorsponkelijke teksten van Madeleine, maar brengt ook zijn eigen geloofsbeleving onder woorden. We maken eerst kennis met Debrêl in een korte biografie en krijgen basisthema’s uit haar evangelische spiritualiteit aangereikt. Op het einde van het boek ontmoeten we Alcide, een alterego van Madeleine. Die jonge monnik leert doorheen het samenleven in het klooster wat het betekent christen te zijn. Een uitnodiging tot groei waarin we met zijn allen mogen delen.

Piet Raes, Leven met God. Madeleine Delbrêl wijst de weg, Otheo Books, 15,95 euro.