Katharina Michiels en Edel Maex: ‘We hebben met onze naam een missie meegekregen’

In een nieuw dialoogboek van Otheo Books gaan zenleraar/psychiater Edel Maex en zuster Katharina Michiels, abdis in Brecht, met elkaar in gesprek. Beiden kregen een katholieke opvoeding, maar de eerste wendde zich tot het Oosten, de tweede koos voor een slotklooster. Toch blijkt er iets gemeenschappelijks.

Katharina: Wil je me iets vertellen over je naam? Ik ken niemand anders die Edel heet.

Edel: Mijn moeder had die naam gedroomd! Ze was germaniste en wilde haar kinderen Nederlandse namen geven. Mijn naam zit in de vormen Edelbert, Edelhart, Adelbert enzovoort, maar ze heeft me dus kortweg Edel genoemd. In mijn hele leven heb ik nog maar één keer een andere Edel ontmoet. We vonden het toen allebei heel vreemd om elkaar te groeten met ‘Dag Edel’, want dat hadden we nog nooit eerder tegen iemand moeten zeggen.

Katharina: Bijzonder!

Edel: Nu, nomen est omen, zeggen ze. Als je de naam ‘Edel’ krijgt, dan legt dat een enorme verwachting op jou. Daaraan heb ik me wel moeten ontworstelen. En bij jou? Is Katharina jouw doopnaam of je kloosternaam?

Katharina: Mijn kloosternaam. Mijn doopnaam is Katrien. Toen ik ingekleed werd als novice, mocht ik mijn doopnaam behouden omdat er op dat moment geen medezuster was met dezelfde naam. Dat is de traditie hier. Maar ik mocht ook een andere naam kiezen. Ik wilde eigenlijk beide. Ik wilde een andere naam, omdat er iets drastisch veranderd was in mijn leven door hier te komen wonen. Terzelfder tijd wilde ik niet zomaar komaf maken met de naam die mijn ouders me hebben gegeven bij mijn doopsel. Dus heb ik er ‘Katharina’ van gemaakt. Zo heb ik meteen ook de eerste stap gezet naar de heiligheid, zeg ik dan vaak als grapje. De Griekse wortel van die naam, ‘kathar’, verwijst naar zuiverheid en daarin zie ik toch een opdracht. Het doel van het monastieke leven is volgens mij dat je groeit in zuiverheid van hart. Anders gezegd: steeds meer ‘Kathar-ina’ worden. Inderdaad, nomen est omen.

Edel: We hebben dus allebei een missie meegekregen met onze naam! Ik zal je ook mijn persoonlijke geschiedenis schetsen, zodat je een beeld krijgt van wie hier voor je zit, en dan luister ik straks naar jouw verhaal om jou beter te leren kennen. Is dat goed?

Katharina: Prima.

Edel: Als kind was ik een zeer gelovig jongetje. Toen ik mijn eerste communie deed, was dat echt gemeend. God was voor mij een aanwezige realiteit. Tijdens mijn puberteit is dat beginnen te wringen. Op mijn vijftiende is mijn vader plots gestorven, waarschijnlijk aan een hartinfarct. Ik ben toen in een enorme crisis  terechtgekomen. Alle vastigheid was weg. Dat heeft een lang zoekproces op gang gebracht waarbij ik me helemaal heb afgekeerd van het geloof en de katholieke Kerk. Ik wilde er niets meer mee te maken hebben. Tegelijk leefde ik met een enorm gemis, al wist ik niet wat ik miste. Dat heeft zowat vijftien jaar  geduurd. Ik was jong, zoekende, ongelukkig, getormenteerd, worstelend. Ik weet dat het allemaal dramatisch klinkt, maar het was echt wel heftig. In heel die zoektocht kwam ik op een bepaald moment uit bij de zengroep van Ton Lathouwers in Leuven. Ton was zenleraar, maar hij sprak meer over Dostojevski tegen ons dan over zen, want hij was ook hoogleraar Russische literatuur. Die zengroep was voor mij een hele revelatie. Daar had ik het gevoel:  ik heb het teruggevonden. Ik wist niet eens meer wat ik kwijt was, maar ik had het teruggevonden. 

Ik ben toen met zen begonnen en doe dat tot vandaag. Intussen ben ik zelf zenleraar. Wat dat ook moge betekenen, leraar zijn, ik doe dat steeds vanuit het gevoel dat ik het mooiste dat ik zelf ooit heb gekregen, mag doorgeven aan anderen. Die beginperiode in de zenmeditatie is een zeer drastisch kantelpunt geweest in mijn leven. Ik was inmiddels psychiater geworden, een beroepskeuze die eveneens deel uitmaakte van die zoektocht, vanuit de nieuwsgierigheid naar de menselijke geest. Mediteren heeft me toen ook als psychiater enorm veranderd. Waar ik in mijn opleiding geleerd had om mensen te beoordelen, kwam ik tot het besef dat het veel belangrijker is mensen proberen te begrijpen. Niet: ‘Wat is er mis met jou? Wat is jouw probleem?’ Wel: ‘Wie ben jij? Wat drijft jou? Wat is jouw lijden?’ Dat is de reden waarom mensen bij de dokter komen: omdat ze lijden. 

Wat dat jongetje betreft: als kind ben ik met de school nog op retraite geweest in de trappistenabdij van Westmalle. Daar ging voor mij toen een enorme aantrekkingskracht van uit, maar ik behoor tot de generatie die zich daar in groten getale uiteindelijk  helemaal van heeft afgekeerd. Die dubbelheid – aantrekking en afkeer – is desondanks altijd gebleven. Toen Ton Lathouwers in Leuven met pensioen ging, begon voor mij een zoektocht. Zo ben ik ook weer in een trappistenabdij terechtgekomen, bij Jeroen Witkam, een van de broeders in Zundert, die zenleraar is. Na een lange zwerftocht kwam ik uiteindelijk opnieuw uit bij Ton Lathouwers, maar ik heb wel veel geleerd uit mijn zoektocht. Zo, dat is in een notendop mijn geschiedenis. Vertel jij me nu over jou?

Katharina: Ik zie in onze verhalen parallellen én grote verschillen. Ook ik ben als kind altijd gelovig geweest. Ik ben opgegroeid in een gezin waar een soort bakens werden uitgezet inzake het geloof: er was een minimum, maar ook een maximum. Onder het minimum ben ik nooit gegaan, maar wel over het maximum, en dat vonden ze thuis niet zo leuk. Dat ik ervoor koos om religieuze te worden, en dan nog wel als trappistin, dat was er voor hen vér over. Ik begrijp het natuurlijk ook. Welke ouder is nu blij met de levenskeuze van een dochter als die inhoudt dat ze nooit meer naar huis komt en maar vijf keer per jaar familiebezoek mag ontvangen? Mijn ouders hebben zich ermee kunnen verzoenen toen ze vaststelden dat ik gelukkig was in de abdij. 

Ik was wel een braaf kind. Daarover zou ik met een psychiater een hele boom kunnen opzetten! Ik heb eigenlijk spijt daarvan, want het is alsof ik jarenlang geslapen heb, en daardoor heb ik heel wat kansen gemist. Een adolescentiecrisis, ik weet niet wat dat is. Ik keek hele dagen tv en verloor me in romantische films. Pas toen ik op mijn zestien leidster werd in de jeugdbeweging ben ik wakker geworden. Ik ben daarna ook hoofdleidster geworden en na mijn studies pedagogische wetenschappen ben ik zes jaar professioneel actief geweest in de jeugdbeweging, eerst provinciaal, vervolgens nationaal. Een prachtige tijd. De jeugdbeweging heeft veel meer impact gehad op mijn leven dan mijn studies aan de universiteit. Net zoals jij ben ik in contact gekomen met een trappistenabdij door een retraite met de middelbare school. Wij gingen naar Westvleteren. Ik zag de broeders daar tijdens de officies in de kerk – eerst zitten, opstaan, buigen, dan weer zitten … Lieve help, het leek wel een andere planeet. Zo onwezenlijk allemaal. Maar die retraite heeft toch iets met mij gedaan, ook al heb ik dat pas vele jaren later beseft. 

Op dat moment heb ik er niets mee gedaan. Ik ben met de jeugdbewegingsgroep wel een paar keer teruggegaan naar de abdij. Dat was leuk: overdag gaan wandelen en ’s avonds samen een trappist drinken. Ook de gebedsdiensten bevielen me wel, maar daar bleef het bij. Op een gegeven moment ben ik op mijn eentje als gast naar Westvleteren gegaan en ook dat was een goede ervaring. Toen ik hoorde dat er in Brecht een vrouwelijke tegenhanger was van de Sint-Sixtusabdij, ben ik ook eens naar hier gekomen. Ik zie me nog in de auto zitten tijdens de rit hierheen. Ik weet niet waar de gedachte vandaan kwam, maar iets zei me dat ik iets gevaarlijks ging doen. Heel merkwaardig. Ik leerde hier een zuster kennen die me begeleid heeft en ik ben dan eens voor een hele maand teruggekomen. Ik kan je zeggen dat ik in mijn leven al in de hemel ben geweest, en dat was die maand hier in de abdij. Dit leven was me zó op het lijf geschreven … En toch kon ik aan het einde van die maand niet geloven dat ik tot dit soort leven geroepen was. Ik was veel te actief, ik zou hier nooit kunnen passen, dacht ik. 

Er begon toen een innerlijke strijd, die zes jaar geduurd heeft. Zoals de Bijbelse profeet Jona ben ik ver weg gevlucht, letterlijk: ik heb een jaar vrijwilligerswerk gedaan in Israël en heb vijftien maanden in een Arkgemeenschap gewoond. Ik voelde nochtans hoezeer Brecht me trok, maar ik dacht: God, ik ga overal, maar niet naar Brecht, no way. Na zes jaar heb ik dan toch gecapituleerd. Een pater had me gezegd: ‘Als je het niet doet, dan ben je ontrouw aan iets in het diepste van je wezen.’ Dat herkende ik zeer goed en die prijs wilde ik niet betalen. Dus ben ik ingetreden. Ik heb nooit meer getwijfeld of dit de plek was waar ik moest zijn, want ik had als het ware op voorhand de strijd gestreden. Ik heb dus aan Onze-Lieve-Heer gezegd dat ik zou komen, maar ik heb Hem wel gevraagd ervoor te zorgen dat ik gelukkig zou zijn. Ik mag zeggen: Hij heeft woord  gehouden. Maar dat betekent niet dat alles vanzelf ging, want – eerlijk is eerlijk – de gedachte dat ik zou sterven in het gemis van een partner en eigen kinderen heeft lang zeer diep gesneden. Het heeft me zo wat twintig jaar gekost, maar nu heb ik mij er helemaal mee verzoend en kan ik oprecht zeggen: ‘Het is oké.’ Ik ben hier als een vis in het water.

Edel: Ik herken dat gevoel dat ik iets zeer wezenlijks zou hebben laten doodgaan als ik niet had doorgezet met meditatie, en het besef dat ik dat nu nooit meer mag loslaten. In die eerste jaren had ik desondanks nog de neiging om het mediteren te verwaarlozen. Toen ik op een dag aan een zenlerares vroeg hoe dat kwam en wat ik daarmee moest doen, had ze daar eigenlijk geen goed antwoord op. Wat ben ik daar nu gaan doen, dacht ik na dat gesprek. Maar op mijn meditatiekussen bedacht ik dat de belangrijke vraag vooral is hoe het komt dat ik ondanks alles vroeg of laat toch telkens weer mijn kussen terugvind. Er is iets in mij dat me trekt en waar ik steeds opnieuw bij uitkom. Het is er altijd, in de hectiek van het leven en in ieder ogenblik. De twee zijn er altijd. Ik noem ze soms ‘het doen’ en ‘het zijn’.

Edel Maex (1956)

is psychiater en zenleraar. Hij pionierde met mindfulness voor een breed publiek. Hij was hoofd van de stresskliniek in het zna in Antwerpen, leidt een zengroep en geeft zenretraites. Hij schreef meerdere boeken en geeft regelmatig lezingen over boeddhisme en mindfulness.

Katharina Michiels (1963) 

is sinds 2019 abdis van de trappistinnen van de Abdij O.-L.-V. van Nazareth in Brecht, waar ze in 1995 intrad. Ze werkte daarvóór zes jaar als pedagoog bij de jeugdbeweging vksj-West. In de abdij studeerde ze theologie, was verantwoordelijk voor het zeepbedrijfje trapp en novicenmeesteres.