Liefde in het wzc: een ode aan wie zich voor ouderen inzet – Stijn Van den Bossche

Zorg-Saam ZKJ is een groep van 15 woonzorgcentra van de zusters van de Kindsheid Jesu, waar Van de Bossche werkte als pastoraal beleidsverantwoordelijke. Op de viering van 25 jaar vzw Zorg-Saam hield hij een rede, die op de Dag van grootouders en ouderen leest als een hommage aan al wie zich voor hen inzet.

Zorg-saam vat de nagestreefde omgang met de bewoners samen als ‘persoonsgerichte zorg in verbinding’. Wat betekent dat? En wat heeft de christelijke inspiratie van Zorg-Saam ermee te maken?

Wat wij in onze zorg bovenal willen bewaken, is de focus op de persoon. En wie zegt ‘persoon’, zegt in feite reeds ‘in verbinding’. Want anders dan een ‘individu’ is een persoon een relationeel wezen: ik sta hier alleen en iedereen hier kent mij bij deze dus individueel, maar wil u mij meer persoonlijk leren kennen, dan moeten wij een relatie aangaan, dan moet u mij willen ontmoeten, inclusief allen en alles met wie en waarmee ik verbonden ben. U moet mij als relationeel wezen leren kennen. En wie relatie zegt, zegt in feite op één of andere wijze … liefde. Liefde is relatie: mijn persoon zegt van wie en waarvan ik houd. Ik wil u dan een beschouwing brengen over liefde in het woonzorgcentrum, als een diamant met heel veel zijden eraan die je kan bewonderen.

God is liefde, liefde is God

De christelijke inspiratie van Zorg-Saam ligt ten grondslag aan hoe ik ‘liefde’ wil verstaan, maar zit ook helemaal verweven in de menselijke liefde: ‘Wie niet liefheeft, kent God niet, want God is liefde’, schrijft Johannes in zijn eerste brief. En niemand minder dan mijn naamgenoot de heilige Augustinus waagde het dit ook om te keren: als God liefde is, dan is de liefde God (weliswaar waarachtige, volkomen liefde…)! Ik zal het dus over de liefde hebben en zo over God, én omgekeerd! En voor wie de hier volgende uiteenzetting dan toch wat te filosofisch en hier en daar zelfs catechetisch zou vinden: dat is … geheel correct.

Waarom beginnen bij de liefde als het goede dat wij moeten bewaken? Misschien dacht u bij de te bewaken morele insteek spontaan eerder aan de autonomie van de bewoner, zijn eigen regie over zijn leven, zijn rechten die verbonden zijn met de mensenrechten… en dat alles is overigens heel terecht! Maar toch… Ik volg hier even wellicht toch de belangrijkste Franse filosoof van onze tijd, Jean-Luc Marion, in een boek waarvan ik u graag de titel vermeld omdat ik weet dat die de aandacht scherpt: hij schreef over Le phénomène érotique…

Het meest eigene van een mens, datgene wat hem tot mens maakt, is voor Marion niet zijn autonome redelijkheid, maar het verlangen om bemind te worden door een ander dan hemzelf. Om het met hem een beetje scherp te stellen: het verlangen bemind te zijn gaat zelfs dieper dan onze wens om (er) te zijn! Dat blijkt uit de omkering: wie zou eeuwig willen zijn of leven, maar op die ene voorwaarde van niet bemind te zijn? Zijn zonder bemind te zijn, is onmenselijk, en in feite de christelijke omschrijving van de hel…

Wij zijn die idee ontwend sinds René Descartes de kern van het mens-zijn in het cogito of autonoom denkende ik legde (cogito, ergo sum; je pense, donc je suis; ik denk, dus ik ben). Maar ik wil slechts zijn omdat ik bemind ben: dieper dan de zekerheid te zijn, raakt ons de verzekering bemind te zijn, door een ander dan onszelf. De relatie dus, de liefde. De mens wordt als mens geboren in de relatie, eerder dan in zijn (weliswaar ook niet onbelangrijke) ik. Niemand vindt meer zichzelf dan degene die zich bemind weet door een geliefde. Als een ander van je houdt, krijgt het leven vanzelf betekenis en worden zinvragen in zekere mate onbelangrijk. En soms is het laatste wat mensen overeind houdt in moeilijke dagen, iemand die echt van hen houdt.

Mensen gelukkig helpen maken

Even over naar het wzc. Daar staat niet het medische voorop (zorg als cure) maar de morele relatie tot de bewoners (zorg als care, I care about you). Positief vertaald in het ‘opschrift’ van de strategiekaart van Zorg-Saam: ‘De bewoners een zo goed en gelukkig mogelijke oude dag bezorgen.’ Bij het woordje ‘moreel’ moeten we dus niet meteen denken aan het wijsvingertje over goed en kwaad, maar eerst aan het geluk vinden – Aristoteles wist dat al. En mensen gelukkig helpen maken, doe je door ze liefde en relatie aan te bieden: persoonsgerichte zorg in verbinding.

4 wegen naar liefde

De oude Grieken wezen reeds vier dimensies toe aan de liefde, vier wegen waarlangs deze concreet tot uiting komt. En deze vier zijn nooit verbeterd in de geschiedenis erna, laten we ze dus even hernemen.

Ontdek ook

Lieve Theodore (3j), Abigail (1j), en hartje onderweg – Opa Stijn schrijft brief aan kleinkinderen

Lees het volledige artikel

Beginnen we met de filia of de vriendschap. Dit is een geschenk dat je kan overkomen, een gratuite gave. Zo heb ik zelf dankbare herinneringen aan Simone, in een van onze wzc’s waar ik mocht bijspringen tijdens covid. Simone was tegen de 90 jaar, bijna doof en bijna blind. Door wat praktische hulp die ik kon bieden groeide een toch wat andere relatie met haar dan met de andere bewoners: we raakten bevriend. Toen ze overleed mocht ik dan ook van de familie die lucht had gekregen van onze liefdesrelatie, de homilie houden bij haar begrafenis, die daardoor wat langer heeft geduurd. Zoiets heb je niet met elke bewoner, het is een geschenk. Vriendschap is een mooie vorm van liefde.

Een tweede dimensie van de liefde is storgè of gehechtheid, verknochtheid zelfs. Hier gaat het over de innige band met het vaderland, met familie natuurlijk ook, of het dorp waaruit je komt, bepaalde gewoontes en tradities… Het ritje met de tweezitfiets door de straat waar meneer heeft gewoond, zijn huis nog eens zien met wat dat allemaal ‘persoonlijk’ oproept, zelfs ook een traantje… Hier gaat het over de band die ontstaat door langere relaties. Zorgverleners in een wzc worden meer geraakt door het overlijden van een bewoner die er al lang woont, en dat is vanwege de storgè, hun gehechtheid, soms hun verknochtheid aan die persoon, ook weer een mooie vorm van liefde.

De derde dimensie brengt mij terug naar het boek van daarnet en de vruchtbare grond van de zaak misschien wel: ons verlangen om iemands beminde te zijn, of de eros. Natuurlijk speelt deze een belangrijke rol in de lichamelijke, seksuele relatie, waarmee we het woord vandaag vooral associëren, maar niet alleen daar. Eros is in de Griekse mythologie het kind van Armoede en Rijkdom. En als kind van die beide is haar naam Verlangen. Ieder van ons is een mens van verlangen en verlangt met name zichzelf te realiseren in de ander, zelfs bemind te worden door de ander. Wij willen bemind worden! Dat is ook in een wzc een belangrijke, onmiskenbare en noodzakelijke drijfveer om ons werk goed te doen en daardoor er nodig te zijn voor anderen en geliefd door hen. Daarom doet een bedankje of complimentje voor onze inzet en onze kunde ook telkens weer deugd! Eros of ons diepste verlangen houdt ons in beweging.

Maar natuurlijk mag de ander niet in dienst komen te staan van mijzelf. En daarom zal eros telkens weer dienen door te groeien naar de vierde dimensie van de liefde: de agapè of in het Latijn caritas, term u wel bekend (to care). Dat is de liefde om niet, liefde als zelfgave die echt de ander centraal stelt en niet het eigen ik, en dit tot in de zelfopoffering toe. Dat betekent weliswaar niet dat ik elke eros moet kwijtspelen!

Dát is de vergissing die het christendom soms heeft begaan in zijn hoge waardering voor de caritas of de agapè, vertaald als naastenliefde. Het leek soms wel of je vooral niet mocht genieten van je zelfgevende liefde, alsof caritas alleen maar onaangenaam en versterving aan jezelf mocht zijn. Zo kweek je echter geen gelukkige christenen maar norse, op wilskracht overlevende plichtvervullers. Echte agapè daarentegen heeft er deugd aan de ander deugd te doen, en staat nooit los van eros of het verlangen bemind te worden. Maar dan zonder de ander voor zichzelf te gebruiken en dus veeleer te misbruiken… Zo zet agapè of naastenliefde de kroon op de liefde!

Misschien zeggen sommigen inmiddels: ‘Djeezes…’, en u haalt mij de woorden uit de mond!

Het zal u nu niet verwonderen dat ik van Jezus vind dat hij deze vier ten volle heeft beleefd. Er is Jezus’ vriendschap (filia) met Johannes, en zijn gehechtheid (storgè) aan zijn apostelen aan wie hij meer kwijt kan dan aan de grote massa volk. Maar Jezus universaliseert deze beide vormen van liefde ook, zodat er geen discriminatie ontstaat die natuurlijk het risico vormt van deze twee vormen. Jezus zegt tot ál zijn leerlingen ‘Ik noem u geen dienaars meer maar vrienden’, en zijn moeder en zijn zusters en broeders zijn allen die Gods wil doen, dus niet enkel zijn familie.

Maar bovenal is Jezus degene die zijn verlangen naar volkomen mens zijn liet doorgroeien tot een volkomen zelfgave, die hij symboliseert in het Laatste Avondmaal: ‘Dit is mijn lichaam, gegeven voor u’, en vervolgens in de ‘liefde tot het uiterste toe’, zelfs tot op het kruis.

Kroon op de liefde: gastvrijheid

Naast die van de Grieken is er ook een typisch Bijbelse inkleuring van de liefde. Hier baseer ik me op twee boeken die ik u ook graag aanbeveel. Wijlen Jef Van Gerwen, jezuïet, schreef een boek De Kerk als morele gemeenschap, waarin hij betoogt dat gastvrijheid de beste omschrijving van de Bijbelse kijk op liefde’ is. En in Engagement namens God gaat Emmanuel Van Lierde verder met die gastvrijheid aan de slag.

Waarom gastvrijheid? De christen treedt de ander tegemoet als zijn gast: Benedictus schreef reeds in de regel die hij opstelde voor zijn monniken: Venit hospes, venit Christus: als een gast komt, komt Christus. Onszelf geven aan de ander als was hij Christus zelf, dat is met hem een gastrelatie aangaan van gastvrouw of gastheer en gast. Het woord gast gaat terug op het Latijnse host. Dat is vlug duidelijk: in het Gents wordt een gast ‘ne hast’, waarbij de a bijna als een o wordt uitgesproken, en dan zit je bij het Engelse host of gastheer.

Die stam ‘host’ of ‘hosp’ keert terug in allerlei vormen die duidelijk maken wat een gast en gastvrijheid is, wat gastvrije liefde is. En dan blijkt: het is relatie willen aangaan, tot ontmoeting willen komen met elk-ander. Want een ‘hos-t/p’ is niet enkel een gast (hospes), maar ook een gastheer (ook hospes!), beide zijn dus perfect inwisselbaar. Wij werden hier ontvangen door collega’s als vriendelijke gelegenheidshostessen, dat is hospitaliteit of gastvrijheid. Maar ook de zelfgave zelf, waarmee ik agapè – caritas vertaalde, valt eronder: de hostia is de offergave, en Jezus is bij het Laatste Avondmaal ‘hospes et hostia’ (de gastheer, maar ook de offergave, want hij geeft zichzelf).

Lees ook

‘Ik ben de Weg, de Waarheid en het Leven'. Wat bedoelt Jezus (of liever Johannes) ermee? [catechese]

Lees het volledige artikel

Maar we gaan ook relatie aan met de ongenode gast, de vijand, in het Latijn de hostis (hostility). ‘Bemin uw vijanden’ is een merkwaardige vorm van gastvrijheid die ook in een wzc al eens van pas komt bij een of andere bewoner (of misschien zelfs collega…) En zelfs de vreemde is de gast: het Griekse xenos betekent zowel vreemdeling als gast, en gastvrijheid is filoxenia of vriendschap voor de vreemde – als u het stilaan op de heupen krijgt van al die vreemde woorden bent u misschien qua taal een beetje xenofoob of bang voor het vreemde.

Sterker: alleen de vreemde kan in feite de gast worden, de gast is de vreemde (van vriend tot vijand), die onthaald en ontmoet wordt. Er is dus ook geen consumptierelatie tussen een gast en de gastvrouw of -heer, de ontmoeting en het respect moeten wederzijds zijn. Gastvrijheid In het wzc betekent niet dat de bewoner de koning-klant is, maar dat wij de vreemde (de bewoner!) zijn vrijheid geven op de best mogelijke wijze, en daar hoort natuurlijk ook zijn autonomie en de eigen regie van zijn leven bij.

Maar ook die vrijheid betekent veel meer dan hoe wij dit vandaag spontaan verstaan. Ik mag helaas niet doorgaan tot het feest van 30 jaar Zorg-Saam, maar de Duitsers lichten hier alvast een tipje van de sluier op: zij hebben het zoals de Grieken over Gastfreundschaft of gastvriendschap. En natuurlijk, in het Frans en het Engels spreken we over hospitalité of hospitality. En daarmee kom ik graag tot het slot van het verhaal waarop ik u heb vergast.

Gods hotel

Het oudste hospitaal van Parijs dateert uit de zevende eeuw. Een hospitaal is een gasthuis, en dat is de oorsprong van de christelijke residentiële caritas voor wie geen huis had, of niet thuis kon blijven wegens ziekte, ouderdom, armoede… Er was in die tijd nog niet veel cure mogelijk, maar wel care, in die zin zijn onze wzc op hun best gasthuizen, of in de juiste betekenis hostels of hotels (de commercialisering van het concept hotel is pas van latere datum, en er wordt nog steeds gesproken van hotelgasten, niet van hotelklanten).

En kent u de naam van dit oudste hospitaal van Parijs? Er staat er ook eentje in Beaune met dezelfde naam, maar ook in Brugge en op nog andere plaatsen, dus het is helemaal geen toeval: c’est l’hôpital Hôtel-Dieu! Dit is Gods hotel en het staat op het Ile de la cité, de geboorteplek zelf van Parijs, pal naast de Notre Dame kathedraal, en het moet in tweeluik daarmee beschouwd worden. Het werd gesticht door een bisschop wellicht al in 651 en groeide uit tot hét centrum van zorg, liefdadigheid en opvang in Parijs.

Tot in de 17de eeuw was dit het enige ziekenhuis van Parijs. In de 18de eeuw schreef iemand er over: ‘Iedereen was er welkom: de burger en de vreemdeling, de christen en de Turk, de jood en de heiden.’ Pas veel later kwam er onder ‘liberté, fraternité, égalité’… 

En dan word ik toch heel fier op onze Zorg-Same inspiratie: christenen bouwden een huis voor God, samen met een hotel van God, waar alle mensen hun gasten kunnen zijn. Mogen onze wzc’s dat altijd blijven!

Stijn Van den Bossche