Nu plannen, straks planten: hagen, heggen en bomen voor een tuin vol leven

Zodra de bladeren vallen, breekt het ideale moment aan om na te denken over nieuwe hagen, heggen en bomen voor je tuin. De meeste houtige planten worden in de winter geplant, wanneer ze in rust zijn en als plantgoed met blote wortel verkrijgbaar zijn.

Een boom plant je voor het leven, dus doe het met aandacht. De herfst is de tijd om te dromen, plannen en eventueel al te bestellen, zodat je in de winter meteen aan de slag kunt. Struiken en bomen planten is een van de meest voldoening gevende tuinklusjes.

Waarom hebben hagen, heggen en bomen zoveel voordelen?

De meeste tuinen hebben nood aan meer struiken en bomen. Tuiniers denken soms te vlak, in twee dimensies, en vergeten om de tuin ook in de hoogte te ontwikkelen. Waarom zijn hoge planten zo belangrijk voor de tuin?

• Groenverdichting: struiken, klimplanten en bomen zorgen voor meer groen per vierkante meter.
• Meer biodiversiteit: vogels, egels, vlinders, salamanders en talloze insecten vinden er voedsel, beschutting en nestgelegenheid. Vooral bloeiende, besdragende, stekelige en inheemse soorten ondersteunen onze wilde dieren.
• Verkoeling in de zomer: hoge planten zorgen voor schaduw en verdampen water, waardoor ze een koel toevluchtsoord vormen tijdens hete zomers en het hitte-eilandeffect in de stad helpen tegengaan.
• Windbescherming: hagen, heggen en bomen vertragen de wind, zonder wervelwinden te veroorzaken zoals vaste schuttingen.
• Betere luchtkwaliteit: struiken en bomen vangen fijn stof op en zetten CO₂ om in zuurstof.
• Natuurlijke privacy: een groene afscheiding beschermt tegen inkijk en zorgt dat je je opgenomen voelt in het groen.
• Gezondere bodem: hoge planten vertragen de impact van piekregens op de bodem en verbeteren de waterinsijpeling. Hun gevallen bladeren beschermen de bodem en voeden het bodemleven.
• Kringlopen sluiten: houtige planten leveren bruin materiaal (blad, snoeisnippers) dat je nodig hebt om goed te composteren en te mulchen.
• Seizoensbeleving: je leeft mee met de seizoenen door hun bloei in de lente, bessen in de zomer, kleuren in de herfst en structuur in de winter.
• Weinig onderhoud: het is een goed bewaard geheim dat heggen en bosjes behoren tot de meest onderhoudsarme groenvormen in de tuin.

De kleine inspanning van het planten van een struik of boom wordt dus levenslang beloond met veel voordelen.

Waarom tuiniers twijfelen

Als struiken en bomen zoveel voordelen hebben, waarom zijn veel tuinen dan zo vlak, zo kaal en zo heet? Angst en vooroordelen spelen een rol. Sommige tuiniers vrezen dat struiken en bomen hen letterlijk en figuurlijk boven het hoofd groeien.

• 'Een boom maakt mijn tuin te donker.' Niet de hoeveelheid licht, maar de kwaliteit van het licht bepaalt de charme van een tuin. Een kale tuin in de schroeiende zomerzon bij meer dan 30 graden is even gezellig als een fuif wanneer op het einde de lichten aangaan. Wil je liever geen diepe schaduw? Kies dan kleinblijvende boompjes, zoals sporkehout, en soorten met een transparante kroon die zonlicht gefilterd doorlaten, zoals lijsterbes.
• 'Hagen vragen te veel onderhoud.' Dat klopt wel voor kortgeschoren hagen die een tot twee keer per jaar gesnoeid worden. Maar solitaire bomen, bloesemheggen en bosjes vragen net minder onderhoud dan de meeste andere groenvormen in de tuin.
• 'Mijn tuin is te klein, ik heb te weinig plaats.' Zelfs in een kleine stadstuin is er ruimte voor een kleine boom, een zuilboom of een struik. Uiteraard ook voor leibomen langs een muur als je wat handig bent. Hou rekening met de eindgrootte van de soort die je aanplant.
• 'Struiken en bomen passen niet bij een moderne tuin.' Woonmagazines en modelwoningen schuiven nog vaak de minimalistische tuinstijl naar voor als ideaal, met grote terrassen, veel kort gazon en grind, strakke lijnen en een homogene beplanting met siergrassen. Maar veel tuiniers hebben al lang door dat deze tuinstijl niet klimaatrobuust, niet onderhoudsvriendelijk en niet goed voor de biodiversiteit is, en bovendien de tuineigenaar vaak niet gelukkig maakt. Nee, ik durf te voorspellen dat heggen en bosjes het nieuwe minimalisme worden: minimale inspanning voor maximale biodiversiteit en tuinplezier.
• 'Bomen en struiken geven veel afval.' Herfstbladeren en snoeisnippers zijn net een ideale grondstof om te mulchen en te composteren. Veel tuinen hebben te weinig bruin materiaal om kringlopen te sluiten. 

Zie de mogelijkheden in je eigen tuin

Tijd om door je tuin te wandelen en te ontdekken waar ruimte is voor meer groen in de hoogte. Daar moet je je ruimtelijke fantasie voor aanspreken. Deze richtcijfers helpen je op weg.

Kijk altijd naar de volwassen hoogte en breedte van de soorten die je overweegt voor je tuin. In de meeste tuinen is er ruimte voor kleine en middelgrote bomen en struiken.

• Struiken en kleine bomen (tot 6 m): ideaal voor stadstuinen en binnenplaatsen. Voorbeelden: kornoelje, kweepeer, mispel, sporkehout, meidoorn, hazelaar, laagstam en halfstam fruitbomen, wilde kardinaalsmuts, vlier, wilde liguster.
• Middelgrote bomen (6-12 m): geven in de gemiddelde tuin al echt een boomgevoel. Denk bijvoorbeeld aan wilde lijsterbes, veldesdoorn, hoogstam fruitbomen, jeneverbes, grauwe wilg, boswilg, eenstijlige meidoorn.
• Zuilbomen: een speciaal geval. Het zijn gekweekte varianten (cultivars) met een smalle, opgaande kroon, ideaal voor kleine tuinen of langs opritten.
• Klimplanten: ook muren bieden kansen om te vergroenen in de hoogte, zonder veel ruimteverlies. Er zijn zelfhechtende klimplanten, zoals klimop en wingerd, en klimplanten die een klimsteun nodig hebben, zoals kamperfoelie, bosrank en passiebloem. Inspiratie: Tuinieren op niveau: hoe een groene muur of verticale tuin maken

Respecteer de wettelijke afstanden tot de erfscheiding:

• Bomen hoger dan 2 meter: minstens 2 meter van de grens.
• Hagen, struiken en bomen tot 2 meter hoog: minstens 0,5 meter van de grens. Plant je een kortgeschoren haag langs de erfscheiding, dan kan het toch zinvol zijn om een plantafstand van 1 meter aan te houden, zodat je de buurkant kan snoeien vanuit je eigen tuin.

Houtige planten kan je op veel manieren inzetten, afhankelijk van de beschikbare ruimte en je smaak:

• Solitair: één boom of grote struik die een focuspunt vormt in de tuin. Een volwassen middelgrote boom, zoals een hoogstam fruitboom, heeft ongeveer 4 à 6 meter ruimte rondom nodig. Een kleine boom (tot 6 meter) heeft 2 à 3 meter aan elke kant nodig. De boomspiegel kan je het beste niet belopen, maar beplanten met vaste planten. Meer weten: Welke boom kiezen voor je tuin? Wanneer en hoe plant je een boom?
• Bosje: enkele struiken en kleine bomen dicht bij elkaar geplant, voor een natuurlijk effect en veel leven. Plant 1 tot 2 planten per vierkante meter (1 meter of 0,5 meter afstand tussen de planten), met een mix van verschillende soorten die bijdragen aan de biodiversiteit. Zet telkens 3 tot 7 planten van dezelfde soort bij elkaar zodat de sterk groeiende soorten de trager groeiende niet overheersen.
• Heg: een rij struiken of kleine bomen die je los laat uitgroeien. Ze wordt dus een stuk breder en hoger dan een haag, 1 tot 3 meter breed en tot 6 meter hoog. Plantafstand 0,5 meter, dus 2 planten per meter, vaak in 2 geschrankte rijen met een halve meter tussenruimte. Meer weten: Haag versus heg
• Haag: een rij struiken of bomen die door regelmatig scheren smal (0,5 tot 1 meter) en laag (meestal tot 2 meter) gehouden wordt. Afstand tussen de planten 25 cm, dus 4 planten per meter, meestal in een enkele rij.
• Leibomen: goed voor privacy in de hoogte zonder veel aan breedte te verliezen. Kan ook langs een muur of terras.
• Hakhout: hoge boomsoorten die om de 10-15 jaar dicht bij de grond worden afgezaagd zodat ze weer uitlopen als meerstammige boom. Mogelijke soorten zijn eik, es, esdoorn, linde, kastanje, wilg.

Welke soorten kies je het best?

Behalve met hun volwassen hoogte en breedte kan je nog rekening houden met deze criteria:

• Licht: voor fruitbomen heb je volle zon nodig (meer dan 6 uur zon per dag in de zomer), voor hazelaar of sleedoorn is halfschaduw voldoende (3 tot 6 uur zon per dag), hulst, lijsterbes en wilde liguster doen het zelfs in de schaduw (minder dan 3 uur zon per dag). Inspiratie: bomen, struiken en klimplanten voor de schaduw.
• Biodiversiteit: inheemse soorten met bessen, bloemen of stekels zijn een feest voor vogels, insecten en egels. Inspiratie: inheemse bomen en struiken. Streekeigen plantgoed is het beste aangepast aan de lokale groeiomstandigheden.
• Droogteresistent: is je tuin vaak erg droog (zonnige ligging, zandgrond), dan kies je het beste soorten die lange periodes van droogte goed verdragen. Inspiratie: droogteresistente struiken en bomen.

Gebruik de criteria om via een onlinebomenzoeker de beste soort voor jouw tuin te vinden, bijvoorbeeld op Ecopedia, bij Velt of boomkwekerij Van den Berk.

Zoek je liever je toekomstige boom in een boek? Deze bomenbijbel vind je in de meeste bibliotheken: Martin Hermy, De juiste boom voor elke tuin (Bib - Bestellen).

Waar aankopen

Vind je de juiste boom zoeken erg ingewikkeld of stresserend? Dat begrijp ik. Je kan je keuze natuurlijk ook laten afhangen van het aanbod.

De Regionale Landschappen organiseren in veel Vlaamse gemeenten de samenaankoop Behaagjetuin met loofbomen, fruitbomen en pakketten van streekeigen struiken voor heggen, hagen en bosjes. Bestellen kan tot 15 november.

Meer lokale samenaankopen en milieuvriendelijke kwekers van bomen en struiken vind je op de website van Velt.
 

Meer weten

• Behaagjetuin: samenaankoop van de Regionale Landschappen
• Waar vind je milieuvriendelijk geteelde struiken en bomen?
• Welke boom kiezen voor je tuin? Wanneer en hoe plant je een boom?
• Haag versus heg: wat is het verschil en waarom heggen nog beter zijn dan hagen
• 60 inheemse schaduwplanten voor een biodivers tuintje op een donkere plaats
• Boost de biodiversiteit van je tuin met inheemse planten
• Extreme droogte? Deze planten houden stand én helpen de natuur
• Tuinieren op niveau: hoe een groene muur of verticale tuin maken
• Brochure Hagen, heggen en houtkanten (pdf) van Regionale Landschappen
• Brochure Keuze, aanplant en verzorging van een boom of struik in je tuin (pdf) van Velt
• Online bomenzoekers: Ecopedia - Velt - boomkwekerij Van den Berk
• Boek: Martin Hermy, De juiste boom voor elke tuin (Bib - Bestellen)