Valeriaan - Valeriana officinalis: oudste slaapmiddel herontdekt

Deze pagina is niet bedoeld als medisch advies

Tot de opkomst van de chemische rustbrengers in de jaren 1950 was valeriaanwortel een veelgebruikt middel bij slaapproblemen, angsten en stress. En dat al sinds de Griekse geneeskunst van Hippocrates en Claudius Galenus. Valeriaan wordt tegenwoordig herontdekt omdat meer en meer de bijwerkingen en verslavingsproblemen bekend worden van sommige chemische rustbrengers.

Ook als tuinplant is de echte valeriaan het ontdekken waard. Hij is inheems en wordt druk bezocht door hommels, bijen, vlinders en zweefvliegen. In juni en juli verschijnen de subtiele en zoetgeurende bloementuilen met massa's kleine, witroze, trompetvormige bloemetjes. Hou er rekening mee dat het een forse plant is, in goede omstandigheden tot wel 2 meter hoog, die de neiging heeft om een plaats te domineren. Je hebt er dus wel wat plaats voor nodig. Daarover straks meer. 

Betekenis

Naast zijn medicinale werking, heeft valeriaan ook een religieuze betekenis. De plant wordt ook Joriskruid of Joriswortel genoemd, verwijzend naar Sint-Joris oftewel Georgius van Lydda († 303, ook G. van Cappadocië genoemd, feestdag 23 april). Die is vooral gekend omwille van de legende van Sint-Joris en de draak. Ook een bekende attractie in de Efteling, inderdaad. 

Die draak maakte met zijn giftige adem het leven in de stad onmogelijk. De burgers van de stad offerden eerst hun schapen en vervolgens hun zonen en dochters aan de draak om zijn woede te stillen. Toen uiteindelijk alleen nog de koningsdochter overbleef om te offeren, greep Joris in. Nadat de koning en de hele bevolking zich bekeerden tot Christus, doodde hij met Gods hulp de draak.

Lees de langere versie van de legende van Sint-Joris en de draak

Zeker is dat Sint-Joris uit Cappadocië kwam (nu Midden-Turkije) en leefde als een militair met aanzien in het Romeinse leger onder keizer Diocletianus. Omwille van zijn christelijke geloof werd hij rond 303 in Nicomedië of Lydda onthoofd.

Op spiritueel vlak kan je zeggen dat valeriaan helpt aarden en wortelen. Het ondersteunt je om af te dalen van het mentale malen – dat vaak de neiging heeft om te blijven zweven – naar je lichaam. Genomen voor het slapen gaan, verdiept het de slaap en zorgt het voor meer dromen. Zo herstelt valeriaan de verbinding met het onderbewuste. 

In de aromatherapie wordt valeriaan samen met engelwortel (Angelica archangelica) gebruikt om het stervensproces te begeleiden en de overgang te vergemakkelijken.

Daar is zelfs een Bijbelse grond voor. Familie van de Europese valeriaan is namelijk het narduskruid (Nardostachys jatamansi) waarvan uit de wortels nardusolie wordt gewonnen. Trouwens met dezelfde kalmerende werking als valeriaan. De naam doet waarschijnlijk een belletje rinkelen bij wie het Evangelie wat kent. Het is deze kostbare, geurende balsem waarmee een vrouw de voeten en het hoofd van Jezus balsemde in Marcus 14 (zie ook Johannes 12). Tegenover de verontwaardiging van de omstanders omwille van de verspilling verdedigt Jezus de vrouw: Wat ze kon, heeft ze gedaan: ze heeft mijn lichaam nu al met olie gebalsemd, met het oog op mijn begrafenis. 

Gebruik

Om valeriaan medicinaal te gebruiken moet je de wortels hebben. Minder gekend is dat je ook het jonge blad en de bloemetjes kan eten – zonder noemenswaardige werking – bijvoorbeeld als decoratie op een salade of in kruidenboter. Elegant!

Valeriaanwortel oogsten is wel een klusje waar je je even aan moet zetten. Het gaat namelijk niet over één dikke penwortel, maar eerder over een soort spaghetti. Op deze manier werkte het voor mij goed.

1. Het beste tijdstip is eind november, voor de plant bovengronds verdwijnt door de eerste vorst. Je hebt een tuinspade nodig, een snoeischaar of schaar en een emmer voor de helft gevuld met schoon water. 
2. Wip de pol uit de grond met een spade. Kies daarvoor volwassen, tweejarige planten. Wacht dus een jaartje na de aanplant met oogsten. 
3. Neem de plant bij het groen beet en schud de wortelkluit los om zoveel mogelijk aarde te verwijderen.
4. Knip de wortels boven de emmer met water. Als je de plant wil redden, dan kan je de helft van de wortels knippen en de plant vervolgens terugplanten. Is dat niet nodig omdat je genoeg valeriaanplanten hebt, dan kan je alle wortels oogsten. 
5. Was daarna je oogst meerdere keren in een bak met water tot het water zuiver blijft. Schrik niet. Dit is een vuil werkje en je hebt veel spoelbeurten nodig.

Je geoogste valeriaanwortel kan je vervolgens ofwel drogen om later koude thee van te zetten, ofwel in een tinctuur verwerken.

• Valeriaan drogen en gebruiken: spreid de wortels uit in een bakblik of op een ovenplaat en laat ze bij de verwarming enkele dagen helemaal drogen. Pas nu ontwikkelt de valeriaan zijn typische geur. Hak de gedroogde wortels fijn en bewaar in een afgesloten potje. Koude thee bereid je door een koffielepel gedroogde valeriaanwortel 12 à 24 uur te laten weken in een half glas koud water. Vervolgens zeven en drinken. Niet lekker, wel werkzaam. ;-) Hete thee vermindert of vernietigt zelfs de werking. 
• Valeriaantinctuur maken en gebruiken: vul een confituurpotje losjes met je vers geoogste valeriaanwortel en overgiet met een alcohol van 40% of meer. Laat rusten op een donkere plaats. Af en toe eens omkeren. Na 6 weken kan je de tinctuur die nu donkerbruin geworden is, zeven en bewaren in een donkere fles of op een donkere plaats. Om te gebruiken verdun je een koffielepel tinctuur in een beetje water. Je kan daarvoor ook druppelflesjes kopen. 

Hou er rekening mee dat je met een zelfgemaakte bereidingen nooit zeker weet hoe sterk de samenstelling is. Dat hangt ook af van de groeicondities van de plant. Begin met een lage dosering en luister goed naar je lichaam. Voel je je daar onzeker over, dan kan je valeriaan ook kopen als gestandaardiseerd product met een zekere dosering. 

Je gebruikt valeriaan het beste niet in combinatie met andere kalmerende middelen, waaronder alcohol. 

Het moet gezegd zijn: de meeste mensen vinden de typische geur en smaak van valeriaan niet lekker of zelfs ronduit vies. Terwijl het soms toch wordt toegevoegd aan bier, ijs, parfums, enzovoort. Katten daarentegen zijn er verzot op! Misschien adopteert je kat dus wel het valeriaanhoekje in de tuin om er te liggen, te kroelen of te graven. 

In je tuin

In het wild vind je echte valeriaan op zonnige en vochtige plekken, zoals vochtig weiland, aan de waterkant en aan vochtige bosranden. Waar hij moet concurreren met andere begroeiing, wordt hij meestal niet hoger dan 120 centimeter. Maar in je tuin kan dat een stuk hoger zijn. Bij mij wordt hij tot 2 meter hoog. Hij groeit in dichte pollen, van 60 tot 80 cm hoog en breed waaruit de lange bloemstengels statig oprijzen. 

De plant vormt ondergrondse uitlopers waaruit in de lente allemaal nieuwe valeriaantjes opschieten. Hij kan dus wel een plekje gaan domineren en andere planten verdringen. Hij is dus eerder geschikt voor een iets grotere tuin en voor plaatsen waar hij die ruimte mag innemen. 

De nieuwe toefjes zijn gemakkelijk te herkennen aan het typische geveerde blad. Heb je te veel valeriaan, dan laten de kleine plantjes zich gemakkelijk verwijderen. Deel ze uit aan je buren of familie! 

Plaats valeriaan op een zonnige plek (6 uur zon per dag) of in de halfschaduw (4 uur zon per dag). Liefst in wat vochtige, humusrijke grond, al verdraagt valeriaan best wel wat droogte. Het is een gemakkelijke plant om te kweken. Zaad en plantjes zijn te koop bij biologische kwekers of te krijgen bij mensen die al valeriaan hebben staan. ;-)

Meer weten

• Valeriaan leren determineren - Flora van Nederland
• Wouter Bijdendijk. Plantkracht: het heilzame plantenboek. Nijgh & van Ditmar, 2022, ISBN 9789038811413, 272 pagina's. Bib - Bol
• Tini Brugge, Vanessa van Koppen. De rijke wereld van kloosterkruiden. Kok, 2016, ISBN 9789043525558, 154 pagina's. Bib - Bol