Jom Kipoer: zeven vragen en antwoorden

Jom Kipoer, ook bekend als Grote Verzoendag, is de heiligste en belangrijkste dag van het joodse jaar. Wat is het en wat is het verschil met de christelijke verzoening?

1.  Wat is Jom Kipoer?

Jom Kipoer betekent letterlijk ‘dag van de verzoening’. De dag valt op 10 tisjri op de joodse kalender. Doordat het een maankalender is, valt Jom Kipoer in 2026 van zonsondergang op zondag 20 september tot en met maandagavond 21 september. 

Joden vragen dan vergeving aan God en aan elkaar voor fouten die in het afgelopen jaar zijn gemaakt. De dag volgt tien dagen na Rosj Hasjana (het joodse nieuwjaar). Deze periode is bedoeld om ruzies bij te leggen en goed te maken wat fout ging. Joden geloven dat God op deze dag het lot van de mensen voor het komende jaar bezegelt.

2. Vanwaar komt deze feestdag?

Jom Kipoer sluit een periode van tien dagen van bezinning af die begon met het joodse nieuwjaar, Rosj Hasjana. Het was oorspronkelijk de dag waarop de hogepriester het allerheiligste in de tempel in Jeruzalem betrad. Hij voltrok er de voorgeschreven verzoeningsrituelen voor zichzelf, de priesters en het volk. De regels staan beschreven in Leviticus 16. Een van de rituelen was het besprenkelen van het allerheiligste in de tempel met het bloed van een bok. Een andere bok werd de woestijn ingestuurd, als drager van de zonden van het volk — vandaar ons woord zondebok. 

Na de verwoesting van de tweede tempel in 70 na Christus kon dit ritueel niet meer worden uitgevoerd. Sindsdien ligt de nadruk van Grote Verzoendag op inkeer, gebed en liefdadigheid.

3. Wat gebeurt er de dag voordien?

De dag vóór Jom Kipoer is gereserveerd voor twee grote, feestelijke maaltijden met het hele gezin in de middag en de avond. Voor het avondeten eet men gewoonlijk een zuivelmaaltijd met veel koolhydraten, waaronder gerechten als eieren en volkoren bagels. Aan het eind van de tweede maaltijd steken de vrouwen in het gezin kaarsen aan. Dan wordt er 25 uur gevast. 

4.  Wat gebeurt er aan de vooravond in de synagoge?

Dan is er een speciale dienst, waarin Kol Nidré ('Alle Geloften') weerklinkt. Dat is een gebed, maar eigenlijk vooral een plechtige verklaring over persoonlijke religieuze geloften aan God. Gelovigen willen voorkomen dat ze schuldig worden wanneer ze een ondoordacht afgelegde gelofte niet kunnen nakomen. Het gaat niet om beloften aan andere mensen of om wettelijke verplichtingen.

De geloften en toezeggingen die door deze ceremonie nietig worden verklaard, behoren tot een beperkte categorie. 

Vooral de aangrijpende Asjkenazische melodie van Kol Nidré is beroemd, maar er bestaan verschillende muzikale tradities. Max Bruch verwerkte het thema in een beroemd geworden compositie voor cello en orkest. 

5.  Wat doen joden op Jom Kipoer?

Traditioneel levende joden mogen niet eten, niet drinken, geen geslachtsgemeenschap hebben en mogen zich niet wassen en zalven. Er zijn wel een aantal uitzonderingen voor kinderen en wie om medische redenen is vrijgesteld. 

In veel gezinnen zegenen ouders hun kinderen vóór het vertrek naar de synagoge:

'Moge God jou zegenen en jou behouden. Moge God Zijn aangezicht over jou laten schijnen en je genadig zijn. Moge God Zijn blik op jou gericht houden en je vrede schenken.' 

In de dienst overdag wordt gelezen uit het boek Jona. Als God zelfs goed was voor het heidense Nineve, zal Hij ook vergevingsgezind zijn voor Zijn volk als het spijt heeft van zijn fouten. Aan het einde van de dag wordt er op de sjofar (ramshoorn) geblazen. Joden zeggen dan tegen elkaar: 'Volgend jaar in Jeruzalem.' 

Daarmee wijzen ze vooruit naar de komst van de Messias. Wanneer de eerste drie middelgrote sterren aan de hemel zichtbaar zijn, is de vastenperiode ten einde en eet men samen. Traditioneel worden er viskoekjes en haring-bietensalade gegeten.

6.  Wat is er te zien voor buitenstaanders?

Orthodoxe joden dragen op Grote Verzoendag witte kleding als teken van zuiverheid en onschuld. Ook de synagoge is met witte doeken versierd. Mannen dragen overdag een witte gebedsmantel. Op Jom Kipoer dragen joden geen goud. Dat zou namelijk kunnen verwijzen naar het gouden kalf dat het volk Israël ooit maakte als afgod in de woestijn. Oorspronkelijk liep men op blote voeten, maar vandaag vervangt men schoenen door niet-lederen schoeisel. Je ziet dus overdag orthodoxe mannen en vrouwen op sneakers rondlopen of plastic sandalen. Het is ook de bedoeling dat het licht niet uitgaat. Men zal dus bij een joodse woning vaak 's nachts het licht zien branden. Ook 's nachts kan er in de synagoge gebeden worden. Deze blijft namelijk speciaal dag en nacht open.

7. Wat is het verschil met de christelijke verzoening?

Jom Kipoer gaat om barmhartigheid en vergeving van de zonden, maar er zijn belangrijke verschillen met de christelijke opvatting ervan. 

Het belangrijkste verschil is dat Jom Kipoer een collectieve inkeer is, terwijl christenen geloven dat de verzoening tussen God en mens blijvend gegrond is in de dood en verrijzenis van Jezus Christus. 

Hoewel beide concepten draaien om vergeving en het herstel van de relatie tussen mens en God, verschillen de invulling, de frequentie en de theologische basis fundamenteel. Zo kan in de katholieke Kerk het sacrament van de verzoening het hele jaar door, zo vaak als de gelovige wil of nodig heeft, verkregen worden. De priester treedt op als getuige en middelaar namens God en de kerkgemeenschap. 

Bij Jom Kipoer lost men conflicten rechtstreeks op met medemensen. Met God verzoent de vrome jood zich door te vasten en de rituelen te vervullen. (EDS)