Standpunt van Sylvie Walraevens in Tertio: ‘Over de Rubicon’

De Hongaarse president Viktor Orbán was in zijn nopjes: Wat wij al jaren zeggen, wordt stilaan een standpunt dat meerderen delen, liet hij zich handenwrijvend ontvallen. De 27 EU-staatshoofden en -regeringsleiders hadden net hun eindrapport van de recente migratietop klaar. Daarin vragen ze de Europese Commissie om infrastructuur en bewakingsmiddelen, waaronder luchtbewaking en apparatuur gul te financieren ter versterking van de Europese buitengrenzen. De woorden ‘hekken en muren’ – een wens van dertien lidstaten – haalden de eindtekst niet, maar dat is slechts diplomatieke fijnslijperij. Het principe van harde fysieke grenzen heeft voet aan de grond gekregen en dat is het allerbelangrijkste. De bouw is slechts een kwestie van financiële organisatie. Landen als Hongarije en Polen, die al aan de slag gingen, kunnen voortaan het Europese geld in wachttorens en patrouilles investeren en het eigen geld in de bouw van het hek of de muur.

Belangrijk is dat er een mentale barrière werd gesloopt: het taboe van een muur.

Middeleeuws

De Belgische regering vond geen eensgezindheid rond het idee van hekken en muren, en onthield zich. Premier Alexander De Croo (Open VLD) en staatssecretaris voor Migratie Nicole de Moor (CD&V) waren het idee nochtans welgezind, al benadrukten ze dat het wat hen betreft, om ‘een muur met een deur’ ging. Maar wel een muur, en daarbij zouden toch wat rode lichten moeten gaan branden. Staan zij die uit machteloosheid kiezen voor dat drastische, middeleeuwse middel, stil bij de symbolische en ethische betekenis ervan? Heiligt het doel in deze kwestie werkelijk de middelen, zelfs als de migratiedruk hoge toppen scheert?

Vijandbeeld

Muren zijn het symbool van conflict. De Romeinse Muur van Hadrianus werd in de 2de eeuw in Engeland gebouwd als afschrikking voor de ‘barbaren’. De Chinese Muur, een laatmiddeleeuws bouwsel, diende als bescherming tegen de invallen van nomadische ruitervolkeren. Dichter in de tijd was de Berlijnse Muur decennialang een toonbeeld van kille vijandschap.

Europa kende nooit een grotere vreugde-uitbarsting dan bij het slopen van die verguisde muur, symbool van ontdooide politieke betrekkingen.

En de muur rond de Palestijnse gebieden – die nota bene door Bethlehem loopt – duwt de Palestijnen hun land uit, waarna die op de grenzen van Fort Europa botsen. Muren zijn een bescherming tegen de vijand in tijden van oorlog. Hoe prangend de vluchtelingenkwestie ook is, is dat de bril waarmee we naar die ontheemden willen kijken: als vijanden, als schurken die onze welvaart aanvallen? Is het oorlog? Een vijandbeeld is nooit onschuldig, want daar horen geoorloofde praktijken bij. Wat is de volgende stap, nadat we gewend zijn geraakt aan de nieuwe lading van het woord ‘vijand’? Schieten op mensen, zoals destijds in Berlijn?

Rode lijn

In andere, bijvoorbeeld biomedische dossiers, trekken christenen, maar ook vele anderen vanuit hun mensbeeld ethische rode lijnen. Zonder de complete verwerping van bepaalde praktijken, stellen zij vragen bij de risico’s van een hellend vlak. Dergelijke ethische reflecties getuigen van menselijke beschaving: dat we niet alles wat mogelijk of doeltreffend is, als wenselijk en toelaatbaar beschouwen. Deze kwestie is niet anders. Welke waarden vinden we belangrijk en zijn we bereid die te verraden uit angst en machteloosheid?

Lange tijd was de Amerikaanse grensmuur tussen de VS en Mexico voor Europeanen een toonbeeld van schande. Nu steken we zelf de Rubicon over.

Schijnbescherming

Vasthouden aan waarden die ons handelen schragen, is niet naïef noch fundamentalistisch. De vluchtelingenkwestie ís een hoofdbreker en niemand pleit voor een Kumbaya rond het kampvuur. Wel zijn we het aan onszelf verplicht na te denken over wat we willen als mensheid, niet als nationale staten. Verschuiven we ethische grenzen als de praktische realiteit wringt? Zijn waarden zo volatiel? En geheel terzijde, sluiten we dat hek dan ook voor de invoer van gegeerde materiële grondstoffen, of alleen voor human resources? Muren zijn een tijdelijke schijnbescherming tegen een probleem dat niet in de kern wordt aangepakt. Een dure pleister op de etterende wonde van oorlog en onrecht.

Muren stonden nooit op de stichtingsplannen van de EU.

• Dit Standpunt van Sylvie Walraevens verschijnt in Tertio nr. 1.202 van morgen woensdag 22 februari 2023.
• Voor een gratis proefnummer van of een abonnement op Tertio.