Hélder Câmara is voor Brazilië wat Martin Luther King voor VS is

De Braziliaan Hélder Pessoa Câmara werd in 1909 geboren in Fortaleza, waar hij in 1931 tot priester werd gewijd. In 1942 werd hij aangesteld als hulpbisschop in Rio de Janeiro en in 1964 werd hij aartsbisschop van Recife, in de jaren ‘60 kreeg hij in die functie de bijnaam ‘rode bisschop’. In de jaren ‘70 ondernam hij enkele reizen, onder andere naar België. Hij stierf in Recife in 1999.

Op 1 februari verschijnt over Câmara de Nederlandse vertaling van het boek ‘Helder Camara’ bij Uitgeverij Halewijn. En dat is helemaal naar de zin van de oorspronkelijke auteur, de Belg Eduard ‘Eduardo’ Hoornaert: “Het belang van Hélder Câmara valt niet te onderschatten. Je kunt hem vergelijken met wie Mandela voor Zuid-Afrika was, of met wie Gandhi of Martin Luther King waren voor India en de Verenigde Staten. Allen hebben ze zich ingezet voor doeleinden die de hele mensheid aanbelangen, ver boven de grenzen van hun land, cultuur en de bijhorende structuren.”

Mandela en Martin Luther King kloegen het racisme aan, Gandhi kloeg het kolonialisme aan en Hélder Câmara de armoede.

Toen Eduardo Hoornaert van 1964 tot 1980 als parochiepriester werkte in Recife, leerde hij Dom Hélder Câmara kennen. Hélder was er toen al bisschop, tijdens de zware jaren van het militaire regime in Brazilië. Eduardo werkte vier jaar aan het boek en consulteerde daarvoor de Omzendbrieven die Hélder, tussen 1962 en minstens 1980, verstuurde aan een groep vrouwen met wie hij - in de stijl van de Katholieke Actie van die tijd - correspondeerde.

Eduardo Hoornaert • Ik moet bekennen dat ik Hélder beter leerde kennen dankzij die Omzendbrieven. Momenteel zijn er dertien volumes van die brieven verschenen, ze bestrijken een periode tussen 1962 en 1972. De meeste van de brieven schreef hij ‘s nachts, bij de dagelijkse ‘Vigília Noturna’. Sinds zijn seminarietijd stond Hélder namelijk iedere nacht omstreeks één uur op om ‘met de Vader te spreken’, zoals hij het zelf uitdrukte. Anderhalf uur later ging hij dan opnieuw slapen.

lees verder onder de afbeeldingen

Niet als bisschop, maar als mens

De titel van bisschop, ‘Dom’, komt niet voor in het boek. Het was dan ook de bedoeling om de mens Hélder Câmara te beschrijven, een mens van wie we heel wat levenslessen kunnen leren. Eduardo zet er graag enkele op een rij, en vermeldt daarbij de corresponderende hoofdstukken in het boek:

• Zelf op zoek gaan (hoofdstuk 3).
• Het evangelie werkt niet automatisch (hoofdstuk 4).
• Bidden is belangrijk. Het nachtelijke gebed, het nachtelijke omgaan met God de Vader, doordringt Hélders dagelijkse omgang met mensen (hoofdstuk 10). In de dertien volumes proza van de Omzendbrieven sluipen duizenden kleine gedichtjes. Meestal zijn het gesprekken met God de Vader. In andere woorden: Hélder is een mysticus.
• Poëzie heeft een kracht die meestal ontbreekt aan proza (hoofdstuk 10).
• De intuïtie is de opperste uitdrukking van het menselijke verstand (hoofdstuk 12).
• De sociale en politieke beleving van het evangelie is steeds ‘minoritair’. Hélder verwoordde dat idee door middel van een typische uitdrukking: ‘minorias abraâmicas’ (hoofdstuk 11).
• Het leven is een gave aan medemensen (hoofdstuk 04).

lees verder onder de afbeeldingen

Hélder Câmara’s visie over armoede

Een van de bekendste uitspraken van Hélder Câmara is: “Als ik een arme een brood geef, dan noemen ze mij een heilige. Als ik vraag waarom hij arm is, noemen ze me een communist.” Door zijn sterke visie over armoede, die volgens sommige mensen ‘socialistisch’ of ‘communistisch’ is, wordt Hélder vaak ‘de rode bisschop’ genoemd.

Eduardo Hoornaert • Het toont aan hoe de gangbare politiek een mens als Hélder poogt ‘uit te leggen’. De bron van Hélder is de sathiagraha van Gandhi, de geweldloze en nooit afdoende weerstand aan het heersend politieke bestel, niet het Communistisch Manifest van 1849. Tot nu toe pogen de overheersende communicatie-instrumenten Hélder dood te zwijgen en daarom is de huidige waardering van mensen als Hélder, in kerkverband, van zo’n groot belang.

Hoe de vertaling tot stand kwam

Op 21 september 2022 ontmoette Eduardo bisschop Lode Aerts, die zich meteen bereid verklaarde om het boek over Hélder Câmara aan Uitgeverij Halewijn voor te stellen voor een Nederlandse vertaling.

Eduardo Hoornaert • Ik ben God zo dankbaar dat ik Hélder Câmara heb mogen ontmoeten. Het is die dankbaarheid die dit boek tot stand heeft gebracht.