Mediazondag: 'communicatie doordrenkt van zachtheid en nabijheid, zoals het praten van pelgrims'

Beste broeders en zusters,

In deze tijden van desinformatie en polarisatie, waarin een paar machtscentra een ongekende massa gegevens en informatie controleren, wend ik me tot jullie in de wetenschap hoe noodzakelijk jullie werk als journalisten en communicatoren nu meer dan ooit is. We hebben jullie moedige inzet nodig om persoonlijke en collectieve verantwoordelijkheid voor anderen centraal te stellen in communicatie. 

Met het Jubeljaar in gedachten, dat we dit jaar vieren als een tijd van genade in zeer onrustige tijden, wil ik jullie met deze boodschap uitnodigen om dragers van hoop te zijn, te beginnen met een vernieuwing van jullie werk en zending in de geest van het Evangelie.

Lees ook

Laten we onze communicatie ontwapenen en elkaar redenen geven om te hopen, vraagt paus

Lees het volledige nieuwsitem

Communicatie uitschakelen

Maar al te vaak inspireert communicatie vandaag de dag geen hoop, maar eerder angst en wanhoop, vooroordelen en wrok, fanatisme en zelfs haat. Maar al te vaak wordt de werkelijkheid vereenvoudigd om instinctieve reacties uit te lokken; het gesproken woord wordt gebruikt als een mes. Het gebruikt zelfs opzettelijk valse of verdraaide informatie om berichten te sturen die bedoeld zijn om op te winden, te provoceren en te kwetsen. Ik heb al verschillende keren gezegd dat het nodig is om communicatie te "ontwapenen", te zuiveren van alle agressie. De werkelijkheid reduceren tot slogans kan nooit goed zijn. We kunnen allemaal zien hoe - van televisiedebatten tot verbale steekspelen op sociale netwerken - het paradigma van competitie, oppositie, het verlangen om te domineren en te bezitten en het manipuleren van de publieke opinie de overhand dreigt te krijgen. 

Er is nog een ander zorgwekkend fenomeen: wat we "kaping" zouden kunnen noemen.  Wij zouden het kunnen definiëren als dat van geprogrammeerde aandacht' via digitale systemen die, door ons te sturen volgens de logica van de markt, onze perceptie van de werkelijkheid veranderen. We zijn dus, vaak machteloos, getuige van een soort atomisering van belangen die uiteindelijk de fundamenten van ons gemeenschapsgevoel ondermijnt, het vermogen om samen te werken voor een gemeenschappelijk goed, naar elkaar te luisteren en elkaars beweegredenen te begrijpen. Het lijkt er dus op dat het identificeren van een 'vijand' tegen wie je verbaal kunt uithalen essentieel is om jezelf te laten gelden. En wanneer de ander een 'vijand' wordt, wanneer zijn gezicht en waardigheid worden verduisterd om hem te bespotten, verdwijnt ook de mogelijkheid om hoop te genereren. Zoals Don Tonino Bello ons leerde, vinden alle conflicten "hun oorsprong in het verdwijnen van gezichten". We kunnen deze logica niet aanvaarden.

Hoop is helemaal niet gemakkelijk. Georges Bernanos zei dat "alleen zij die de moed hebben om te wanhopen aan de illusies en leugens waarin ze een zekerheid vonden die ze ten onrechte voor hoop aannamen, kunnen hopen [...] Hoop is een risico dat genomen moet worden, het is zelfs het risico van alle risico's". Hoop is een verborgen deugd, volhardend en geduldig. Voor christenen is hoop echter geen optionele keuze, maar een onherleidbare voorwaarde. Zoals Benedictus XVI ons in de encycliek Spe salvi in herinnering bracht, is hoop geen passief optimisme, maar integendeel een "performatieve" deugd, die in staat is het leven te veranderen: "Wie hoop heeft, leeft anders; hem is al een nieuw leven gegeven" (n. 2).

Zachtjes de hoop uitleggen die in ons is

In de eerste brief van Petrus vinden we een bewonderenswaardige synthese waarin hoop wordt verbonden met christelijk getuigenis en communicatie: "Eer in uw hart de heiligheid van de Heer Christus. Wees te allen tijde bereid u te verdedigen tegenover iedereen die u vraagt rekenschap af te leggen van de hoop die in u is; maar doe dit met zachtmoedigheid en respect" (3, 15-16). Ik wil me richten op drie boodschappen die we uit deze woorden kunnen halen.

"Eer in uw hart de heiligheid van de Heer": de hoop van christenen heeft een gezicht, dat van de verrezen Heer. Zijn belofte om altijd bij ons te zijn, door de gave van de Heilige Geest, stelt ons in staat om te hopen, zelfs tegen de hoop in, en om de kruimels van goedheid te zien die verborgen
zijn, zelfs als alles verloren lijkt. 

De tweede boodschap vraagt ons om klaar te staan om rekenschap te geven van de hoop die in ons is. Het is interessant om op te merken dat de apostel ons uitnodigt om rekenschap af te leggen van de hoop "aan iedereen die ons vraagt". Christenen zijn niet in de eerste plaats zij die over God "praten", maar zij die de schoonheid van zijn liefde weerspiegelen, een nieuwe manier om alles te beleven. Het is doorleefde liefde die de vraag oproept en het antwoord eist: waarom leef je zo? Waarom ben je zo?

In de woorden van Sint Petrus vinden we een derde boodschap: het antwoord op deze vraag moet worden gegeven "met zachtheid en respect". Christelijke communicatie - maar ik zou ook zeggen communicatie in het algemeen - moet worden geweven met zachtheid, met nabijheid: de
stijl van medereizigers, in de voetsporen van de grootste communicator aller tijden, Jezus van Nazareth, die langs de weg met de twee leerlingen van Emmaüs sprak en hun harten deed branden door de manier waarop hij gebeurtenissen interpreteerde in het licht van de Schrift.

Daarom droom ik een vorm van communicatie die ons tot reisgezelschap vele broeders en zusters kan maken, die hen weer hoop kan geven in deze moeilijke tijden. Communicatie die in staat is tot het hart te spreken, die geen hartstochtelijke reacties van afsluiting en woede opwekt, maar houdingen van openheid en vriendschap; die in staat is schoonheid en hoop te benadrukken, zelfs in de meest schijnbaar wanhopige situaties; die in staat is betrokkenheid, empathie en interesse in anderen op te wekken. Een communicatie die ons helpt "de waardigheid van ieder mens te erkennen en samen te zorgen voor ons gemeenschappelijk huis" (Lett. enc. Dilexit nos, n. 217).

Ik droom van een vorm van communicatie die geen illusies of angsten verkoopt, maar die in staat is redenen voor hoop te geven. Martin Luther King zei: "Als ik iemand onderweg kan helpen, als ik iemand kan troosten met een woord of een lied... dan is mijn leven niet voor niets geweest". Om dit te doen, moeten we de "ziekten" van protagonisme en zelfverwijt genezen en het risico vermijden om slecht over elkaar te praten: de goede communicator zorgt ervoor dat degenen die luisteren, lezen of kijken kunnen deelnemen, dichtbij kunnen zijn, het beste in zichzelf kunnen vinden en met deze houding de verhalen die worden verteld kunnen binnengaan. Op deze manier communiceren helpt ons om "pelgrims hoop" te worden, volgens het motto van het Jubeljaar.

Samen hopen

Hoop is altijd een gemeenschapsproject. Laten we even stilstaan bij de grootsheid van de boodschap van dit genadejaar: we zijn allemaal uitgenodigd - allemaal, echt waar! - om opnieuw te beginnen, om ons door God te laten optillen, om ons door Hem te laten omarmen en overladen met genade. De persoonlijke dimensie en de gemeenschapsdimensie zijn in dit alles met elkaar verweven. We gaan samen op weg, we maken de pelgrimstocht met vele broeders en zusters, we gaan samen door de Heilige Deur.

Het Jubeljaar heeft veel sociale implicaties. Denk bijvoorbeeld aan de boodschap van barmhartigheid en hoop voor hen die in gevangenissen leven, of de oproep tot nabijheid en tederheid voor hen die lijden en aan de rand van de samenleving staan. Het Jubeljaar herinnert ons eraan dat zij die vredestichters worden "zonen van God genoemd zullen worden" (Mt 5,9). Het opent ons voor hoop en toont ons de noodzaak van aandachtige, zachte en doordachte communicatie, die in staat de weg naar dialoog te wijzen. 

Ik moedig je daarom aan om om de vele goede verhalen te vertellen die verborgen liggen in de plooien van het nieuws; om de goudzoekers na te doen die onvermoeibaar het zand zeven op zoek naar het kleinste goudklompje. Het is goed om deze zaden van hoop te vinden en ze bekend te maken. Het helpt de wereld om een beetje minder doof te zijn voor de kreten van de kleintjes, een beetje minder onverschillig, een beetje minder gesloten. Altijd de vonken van het goede weten te vinden die ons hoop geven. Deze communicatie kan helpen om gemeenschap te smeden, om ons minder alleen te voelen, om het belang van samen op weg gaan te herontdekken.

Vergeet het hart niet

Beste broeders en zusters, in het licht van de duizelingwekkende veroveringen van de technologie nodig ik jullie uit om te zorgen voor je hart, dat wil zeggen je innerlijke leven. Wat betekent dit? Ik zal je een paar hints geven.

• Wees zachtaardig en vergeet nooit het gezicht van de ander; spreek tot het hart van de vrouwen
  en mannen die je dient.
• Laat je communicatie niet leiden door voorspelbare reacties. altijd hoop, ook al is het moeilijk, ook al kost het geld, ook al lijkt het geen vruchten af te werpen.
• Probeer communicatie te beoefenen die de wonden van onze menselijkheid heelt.
• Maak plaats voor het vertrouwen van het hart dat, als een breekbare maar veerkrachtige bloem, de stormen van het leven doorstaat en bloeit op de meest onverwachte plaatsen: de hoop van moeders die elke dag bidden om hun kinderen terug te zien keren uit de loopgraven van een conflict; de hoop van vaders die te midden van duizend risico's en tegenslagen emigreren op zoek naar een betere toekomst; de hoop van kinderen die erin slagen te spelen, te glimlachen en in het leven te geloven, zelfs te midden van het puin van oorlogen en de arme straten van favela's.
• Wees de getuigen en promotors van niet-vijandige communicatie, verspreid een cultuur van aandacht, bouw bruggen en doorbreek de zichtbare en onzichtbare muren van onze tijd.
• Vertel verhalen hoop, neem onze gemeenschappelijke bestemming ter harte schrijf samen het verhaal van onze toekomst.

Dit alles kunnen jullie en wij doen met de genade van God die het Jubeljaar ons helpt om in overvloed te ontvangen. Ik bid hiervoor en zegen ieder van jullie en jullie werk.

Rome, Sint-Jan Lateranen, 24 januari 2025, Gedachtenis van Franciscus van Sales