Tentoonstelling in Tongerse basiliek doet kerkbaljuws herleven: ‘Dit erfgoed moeten we koesteren’

Met zijn uniform, hellebaard, de omgekeerde Napoleonhoed en sabel is de suisse een stille getuige van een eeuwenlange traditie in de kerken. Waar hij vroeger als handhaver nog waakte over de orde, rust en stilte in de kerk, heeft hij vandaag veeleer een ceremoniële functie. In Vlaanderen zijn ze nog met zes: in Tongeren, Hasselt, Diksmuide, Moorsel bij Aalst, Aarschot en in Sombeke, bij Waasmunster. Al zou je de ceremoniemeester in de Sint-Baafskathedraal in Gent, de suisse voor één dag in Dilsen-Stokkem en de suisse in Onze-Lieve-Vrouw Herent er ook kunnen bijtellen. Ze geven plechtige eucharistievieringen, jubilea en processies een meerwaarde.

‘Dit stuk levend immaterieel erfgoed mag dan ook niet verdwijnen', klinkt het. 'Het maakt deel uit van de kerkgeschiedenis en is een herinnering aan een periode waarin de Kerk niet enkel een religieuze, maar ook een maatschappelijke autoriteit was.’

Al van jongs af is Xavier gefascineerd door de suisse in de basiliek in Tongeren. Dit weekend gaat dan ook een droom van hem in vervulling. Na enkele jaren van voorbereiding en onderzoek in de archieven van kerkfabrieken is er nu De Pikman, De Zwitser, De Suisse, een niet-alledaagse tentoonstelling over de kerkwachter, die tot 19 oktober te zien zal zijn onder de kerktoren van de basiliek. Tegelijkertijd verschijnt ook het gelijknamige boek met historische en opmerkelijke verhalen, portretten en leuke anekdotes, geïllustreerd met 200 foto’s.

‘Ik wil graag een aloude traditie nieuw leven inblazen en de functie van kerkbaljuw in ere herstellen’, legt Xavier Lenaers uit. ‘In tijden van secularisatie is het goed om het liturgische erfgoed in stand te houden, anders dreigt het verloren te gaan. We moeten dit koesteren. Momenteel bereid ik zelfs een dossier voor om de suisses in ons land te laten erkennen als immaterieel erfgoed.'

De tentoonstelling is ook een eerbetoon aan Tony Achtergael, de pikman zoals hij in Tongeren en omgeving wordt genoemd. 'Hij is een heus volksfiguur die al 43 jaar suisse is in de basiliek. Hij heeft veel leuke verhalen: van de zoon van een volksvertegenwoordiger die de mis stoorde en zich een week later voor een volle kerk moest verontschuldigen tot een bejaarde vrouw die haar aardbeien kwam wassen in het wijwatervat.’

Voor het concept van de tentoonstelling kreeg Xavier medewerking van enkele studenten architectuur van de UHasselt. Zij bedachten zeven modules die gemaakt zijn door enkele schrijnwerkers van de school VIIO Tongeren waarin onder meer uniformen, hellebaarden, steekhoeden en bandeliers te zien zijn.

‘Ze zijn afkomstig uit zowel Vlaanderen als Nederlands-Limburg. Wist je dat daar 14 suisses zijn, van wie 8 in Maastricht? Maar het hoogtepunt zijn toch wel de twee originele uniformen van de Zwitserse soldaten in het Vaticaan. Die uniformen mogen Rome nooit verlaten, maar dankzij de bisschop van Hasselt, de pauselijke nuntius en de gewezen rector van het Belgisch College in Rome zijn die stukken nu voor het eerst te zien in België.’

De Pikman, De Zwitser, De Suisse is vanaf 21 juni dagelijks te zien in de basiliek in Tongeren van 9.00 tot 17.00 uur. Het boek, uitgegeven door het Koninklijk Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap, telt 300 blz. en kost 35 euro. Verkrijgbaar in het Teseum, de basiliek in Tongeren of via xlenaers@gmail.com.