Vlaamse kunsthistorica in Rome: ‘Hier zijn veel jonge ouders nog betrokken bij de Kerk’

Barbara Caen, doctor in de kunstgeschiedenis, staat in voor de alumni-werking van het prestigieuze European University Institute in Fiesole en Firenze, dat nu zijn 50-jarige bestaan viert. In haar vrije tijd engageert ze zich voor het KU Leuven Alumni Chapter Italië en voor Vlamingen in Rome. Otheo ontmoet haar in de Italiaanse hoofdstad voor een gesprek over schoonheid, cultuur, geschiedenis en geloof.

‘Je zou kunnen denken dat ik naar Italië verhuisde uit liefde voor de kunst, maar zo is het niet gelopen (lacht). Ik had een fijne job in Brussel, toen ik mijn partner Lorenzo leerde  kennen op de Biënnale van Venetië. Hij is eveneens kunsthistoricus. Zodra ik de zekerheid had van een job in Italië kon ik afreizen. Ik startte in 2018 bij een Amerikaanse universiteit als associate director. Nadien werd ik Coördinator Werelderfgoed van de Belgische delegatie bij UNESCO. Het was een hele ervaring om diverse overheden te laten samenwerken en deel te nemen aan internationale bijeenkomsten. Ik vind het sterk dat er instanties bestaan die over één thema de hele wereld weten samen te brengen. De Verenigde Naties, met onder meer UNESCO, maken er nog echt een punt van dat iedereen op één plaats samenkomt om fysiek te overleggen. In mijn periode ging de aandacht onder andere naar de herinnering die speelt bij oorlogsgraven en -monumenten uit de Eerste Wereldoorlog. Hoe kan je die herinnering levend houden als er een nieuwe generatie komt die het allemaal niet meer meemaakte en als er ook geen rechtstreekse getuigen meer in leven zijn?’

In september 2025 belandde Barbara Caen bij het European University Institute (EUI). In 1972  werd het initiatief voor deze instelling genomen met België als een van de stichtende landen. Een halve eeuw geleden opende dat postgraduaat en postdoctoraal academisch centrum de deuren voor verder onderzoek in de sociale en menswetenschappen: economie, geschiedenis, rechten, politieke en sociale wetenschappen… 

‘Het is een intergouvernementele organisatie. De eerste studenten arriveerden in 1976. Naast de aparte departementen per discipline is er het Max Weber Programma voor postdoctorale studies,  de School voor Transnationaal Bestuur en het Robert Schuman Centrum voor voortgezette studies. Dat laatste biedt ruimte om de grote uitdagingen waar Europa en onze wereld voor staan, te bestuderen met mensen uit de academische en de niet-academische wereld. Bijzonder is zeker ook dat de EUI de historische archieven van de EU bewaart in ondergrondse bunkers van de historische Villa Salviati in Fiesole, goed voor zo’n 11.400 lopende meters archief.’

Caen is de eerste die aan de EUI de functie opneemt als coördinator van de alumni-werking. “De 50ste verjaardag van de instelling was de aanleiding om daar echt werk van te maken. Voordien was er een vrijwillige vereniging die oud-studenten samenbracht, maar voor het jubileum wilden we de meer dan 8.000 alumni sterker bij de verjaardag betrekken. Er zitten grote namen uit de hele wereld tussen: presidenten, politici, diplomaten, rechters … We willen vanaf nu zeker ook bepaalde jaargangen die 10, 20 of 25 jaar afgestudeerd zijn weer samenbrengen. We willen hen bovenal een waardevol netwerk bieden van interessante contacten en hen deel laten zijn van een bijzondere gemeenschap.’

Al vrij snel engageerde Caen zich in Italië voor twee initiatieven. 

De eerste organisatie was Vlamingen in de Wereld. ‘Diplomaat en Vlaams Vertegenwoordiger Geert De Proost en zijn vrouw Hilde Van Doren hadden eerder een afdeling opgestart in Londen en bij hun aankomst in Italië in 2018 ontstond de groep in Rome, naast de al bestaande afdeling in Milaan. Bij hun vertrek uit Rome werd de fakkel aan mij doorgegeven. Hoewel ik van bij de oprichting in Italië betrokken was, kende ik de organisatie ervoor niet, ondanks mijn vele studieverblijven in het buitenland. Het is een uitgelezen kans om landgenoten te leren kennen en fijne contacten te leggen. Voor nieuwkomers vormt het vaak hun eerste netwerk in het buitenland. Het helpt hen de weg te vinden. Geregeld plannen we een activiteit: een culturele uitstap, een boekvoorstelling, een cinemabezoek, een 11 juli-viering. We hebben meer dan 300 contacten in en rond Rome. Soms komen er 10 à 20 mensen opdagen, een andere keer bereiken we meer dan 70 deelnemers. Partners zijn welkom, ook als dat niet-Vlamingen zijn. Dat doet er niet toe. Er zijn elk jaar twee vaste waarden in onze agenda: het grote Sinterklaasfeest in de Nederlandstalige school en ‘Vijgen na Pasen’, een paaseierenraap in de prachtige tuin van de Belgische ambassade bij de Heilige Stoel.’

Het tweede engagement betreft de alumni-werking van de KU Leuven in Italië. ‘Toen rector Luc Sels in 2022 naar Rome kwam, vroeg hij zich af waar er in Italië allemaal alumni van de KU Leuven zouden zijn. Wat later kwam de vraag of ik zo’n alumnivereniging wou coördineren. Ik koester mooie herinneringen aan mijn tijd aan de Leuvense alma mater en vond het altijd belangrijk contacten met alumni en proffen te behouden. Minstens eenmaal per jaar organiseer ik een activiteit voor de alumni in Italië. Daar zoek ik af te wisselen tussen steden. Op zo’n evenement mogen alumni altijd iemand meebrengen. Zo ontstaan er nieuwe contacten en opportuniteiten voor de universiteit.

Voor een kunsthistorica is Rome uiteraard een bijzondere plek om te leven. ‘Rome is met geen enkele andere plek te vergelijken. Er hangt een unieke atmosfeer en er is zoveel te zien en te beleven. Er is natuurlijk allereerst het klimaat: het doet iets met een mens om onder een blauwe hemel te mogen leven in plaats van onder een grijze. Dat geeft je vanzelf al een andere energie. Italianen kennen vervolgens een andere organisatiecultuur die aanvankelijk onlogisch overkomt, maar toch een logica blijkt te bevatten.’

Caen vervolgt dat veel in Italië gevoelsmatig gebeurt. 

‘Ik krijg vaak de vraag of ik met de auto rij in Rome. Voor de meesten lijkt dat verschrikkelijk. Maar eigenlijk is het simpel en is er maar één regel: wie ergens als eerste moet zijn, krijgt voorrang. Je moet dat aanvoelen aan de rijstijl, aan de blik van de ander of aan een handgebaar uit het autoraam. Als jij al dan niet gehaast bent, kun je dat duidelijk maken aan de ander door ofwel voorrang te geven, of die zelf te vragen.’ 

In een hoofdstad heb je altijd meer internationale bedrijvigheid. Culturen komen er samen. Ook dat bevalt haar. ‘Italië kampt evenwel nog altijd met een braindrain. Vooral hooggeschoolden vertrekken vaak om elders hun geluk te zoeken. Dat komt deels omdat de salarissen in Italië lager liggen dan elders in Europa.’

Caen waardeert het ten zeerste dat het onderwijs in Italië nog altijd sterk gericht is op de humaniora-gedachte, op ’de studie die iemand tot mens vormt’. Het woord is afgeleid van het Latijnse humaniora (de meervoudsvorm van humanior, wat ‘menselijker’ of ‘beschaafder’ betekent). 

‘Het onderwijs richt zich hier niet uitsluitend op de arbeidsmarkt, maar stelt de algehele menswording centraal. Jongeren moeten veel literatuur lezen. Er is ruimte voor de menswetenschappen, voor poëzie, geschiedenis en kunstgeschiedenis. In Vlaanderen staan die vakken onder druk, hier hechten ze er nog groot belang aan. Het gevolg is onder meer dat jongeren in Italië volgens mij beter kunnen omgaan met emoties omdat ze een sterker referentiekader daarvoor hebben. Ze zijn vertrouwd met emoties vanuit de geschiedenis van de mensheid, vanuit poëzie, verhalen en kunst. Waar alleen techniek en arbeidsmarkt tellen, is er minder ruimte voor die andere dimensies van het leven. Dat leidt vaak tot een gebrek aan zin en betekenis waardoor te veel jongeren kampen met psychische problemen. Je hebt een bewustzijn nodig over wie wij als mens zijn in deze wereld. Vandaar het belang van de humaniora. We moeten ook leren mens worden. Dat gaat over zoeken hoe je een waardevol leven kan leiden, hoe je verantwoordelijkheid kan opnemen, hoe je een bijdrage kan leveren aan de samenleving. Paus Franciscus wees er vaak op dat je de plicht hebt jouw doel in het leven te zoeken.’

Een glaskunstenaar als vader

Caen kreeg zelf die humaniora met de paplepel mee. ‘Ik groeide op in een zeer cultureel gezin. Mijn vader is glaskunstenaar Joost Caen. Mijn moeder studeerde geschiedenis, filosofie en godsdienstwetenschappen. Bij zowel mijn ouders als grootouders was er altijd veel aandacht voor schoonheid en voor de relatie tussen geloof, geschiedenis en kunst. Tot mijn 8 jaar doorliep ik mijn schooltijd bij de oblaten-benedictinessen van Vita et Pax in Antwerpen. Nadien volgde de Openluchtschool Sint-Lutgardis in Brasschaat, om dan verder te studeren aan het Sint-Michielscollege van Schoten, gesticht door de norbertijnen. Zo maakte ik kennis met twee grote religieuze tradities. De benedictinessen volgden bovendien de Montessori-pedagogie met veel ruimte voor (Bijbel-)verhalen en rituelen. Het was streng en speels tegelijk. Als kind vond ik het fantastisch en ik koester warme herinneringen aan die periode.’

Kracht van pedagogie en religie

Door haar dochter leert Caen vandaag opnieuw een andere traditie kennen. ‘Zij gaat naar een school van zusters van Don Bosco, dus nu leer ik de salesiaanse pedagogie kennen. De liefde voor hun stijl neemt alleen maar toe. Een bepaalde opvoedkundige aanpak betekent veel om je spiritueel te voeden. Scholen kunnen vanuit hun eigenheid en traditie lagen van spiritualiteit doorgeven die de rest van je leven nazinderen. Ik haal veel kracht uit religie. Ik besef wel dat ik hier in Rome een heel andere kerkervaring heb dan op veel plaatsen in Vlaanderen. Hier zijn veel jonge ouders nog altijd betrokken bij het parochiale leven. Het kerkelijke en het sociale weefsel zijn nog met elkaar verbonden. Dat vreugdevolle samenzijn in een hechte gemeenschap wil ik zeker meegeven aan mijn dochter.’

Caen eindigt met de opmerking dat ze trots is op hoe Rome met zijn erfgoed omgaat. ‘Romeinen weten hoe ze traditie en vernieuwing kunnen laten samengaan, hoe te restaureren en hoe een patrimonium tot leven te brengen. Kijk maar naar het nieuwe metrostation aan het Colosseum, dat tegelijk museum is. Chapeau. Daarin ronddwalen met je kind helpt natuurlijk om de gevoeligheid voor je traditie aan te wakkeren.’

• Meer info: https://alum.kuleuven.be/eng/alumni-chapter-italy