Gregorius vond het gregoriaans niet uit — waarom draagt het dan zijn naam?

De paus met een duif aan zijn oor

Gregorius de Grote leefde van 540 tot 604 en was paus van 590 tot 604. Hij was een van de belangrijkste kerkleiders van de vroege middeleeuwen. Hij schreef over geloof en leiderschap, zette zich in voor armen en zieken en stimuleerde de kerstening van Engeland.

Gregorius stond ook bekend als Bijbelcommentator. In middeleeuwse afbeeldingen zie je hem daarom vaak afgebeeld met een duif in de buurt van zijn oor. Deze duif symboliseert de Heilige Geest. Volgens de overlevering fluisterde de Heilige Geest hem als het ware in wat de betekenis van bepaalde Bijbelpassages was. 

Oorspronkelijk had deze voorstelling niet specifiek met muziek te maken.

Het gregoriaans zoals wij het kennen bestond nog niet

Historisch gezien klopt het ook niet dat Gregorius het gregoriaans heeft uitgevonden, laat staan dat hij de componist was van alle gezangen die men vandaag als gregoriaans bestempelt. Gregorius leefde namelijk enkele eeuwen eerder dan de tijd waarin het repertoire ontstond dat wij vandaag als gregoriaans herkennen.

Christenen zingen natuurlijk al lang. Vanaf de eerste eeuwen van het christendom werden psalmen, hymnen en andere gezangen gebruikt in de liturgie. Die muziek werd onder meer beïnvloed door joodse zangtradities en door de muzikale cultuur van de Grieks-Romeinse wereld. Ook in Rome ontstond een eigen traditie van liturgische gezangen.

Pas in de achtste en negende eeuw gebeurde er iets belangrijks dat mee aan de grondslag ligt van het gregoriaans. In het rijk van de Karolingers werden de liturgische tradities van Rome en de Frankische gebieden steeds meer met elkaar verbonden. Romeinse gezangen werden overgenomen, aangepast en gecombineerd met lokale tradities. 

Uit die lange ontwikkeling groeide uiteindelijk het repertoire dat wij vandaag gregoriaans noemen.

Waarom dan toch zijn naam?

Gregorius genoot ook na zijn dood een enorme reputatie. Hij was paus geweest, werd gerekend tot de grote kerkvaders en gold als een bijzonder gezaghebbende figuur. Zijn naam verbinden met de gezangen gaf ze dus meteen gezag en prestige. Het suggereerde dat ze teruggingen op een oude, eerbiedwaardige Romeinse traditie.

Vanaf de negende eeuw ontstond de overlevering dat Gregorius iemand was die de gregoriaanse kerkmuziek had verzameld, geordend en doorgegeven. Die traditie werd aan het einde van de negende eeuw uitvoerig beschreven door Johannes Diaconus, die het levensverhaal van Gregorius de Grote optekende in zijn Vita Gregorii Magni. Hij stelde Gregorius voor als degene die het antifonarium — het boek met liturgische gezangen — had samengesteld.

Johannes Diaconus hielp zo een al bestaande verbinding tussen Gregorius en de kerkzang verder te verankeren. De symboolwaarde van de duif in de middeleeuwse kunst maakte de overlevering nog krachtiger: gregoriaanse muziek was niet zomaar muziek, maar bestond uit bijzondere melodieën die door de Heilige Geest zelf aan Gregorius waren toevertrouwd.

Instrument van eenheid

De naam ‘gregoriaans’ vertelt ons dus niet wie de componisten van die eeuwenoude muziek waren. Wél vertelt hij hoe middeleeuwse christenen naar deze muziek keken.

Het was muziek die verbonden werd met Rome, met de paus en met een traditie die terugging tot de begintijd van de Kerk. Dat maakte haar bijzonder geschikt als gemeenschappelijke liturgische muziek.

Dit verlangen naar gemeenschappelijke muziek werd vooral belangrijk in de tijd van de Karolingers. Vorsten zoals Karel de Grote wilden meer eenheid in hun rijk. Ook in de Kerk streefde men naar meer uniformiteit in liturgie en geloofsbeleving. Een gemeenschappelijke liturgie én een gemeenschappelijk repertoire van gezangen hoorden daarbij.

Zo werd het gregoriaans niet alleen een muzikale traditie, maar ook een teken van kerkelijke eenheid. En dat kan ze vandaag nog steeds zijn.